BÀN THỜ PHẬT BẰNG ĐÁ THỜI MẠC CHÙA NHẠN THÁP Xã Mễ Sở - Tỉnh Hưng Yên

     Tương truyền, chùa vốn được xây trên nền cũ dinh quan Thái uý Trần Ngô Lang - người có công giúp nhà Trần dẹp giặc Chiêm Thành. Chùa nằm trong cụm di tích Đền - Chùa Nhạn Tháp đã được xếp hạng di tích “Kiến trúc nghệ thuật” cấp Quốc gia theo Quyết định số 14-QĐ/VH ngày 23/01/1997 của Bộ Văn hóa Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch). Trải qua nhiều biến cố thăng trầm của lịch sử, ngày nay ngôi chùa còn bảo lưu nhiều tài liệu, hiện vật quý có giá trị lịch sử văn hóa, tiêu biểu là chiếc bàn thờ Phật bằng đá mang phong cách mỹ thuật thời Mạc (thế kỷ thứ XVI). 

     Theo đánh giá của các nhà nghiên cứu chuyên môn, Bàn thờ Phật chùa Nhạn Tháp là một tác phẩm nghệ thuật điêu khắc đá độc đáo, to đẹp vào loại nhất nhì miền Bắc. Nhìn tổng thể, bàn thờ Phật được tạo tác bằng phương pháp thủ công truyền thống với việc ghép các khối đá xanh thành một khối lớn hình chữ nhật có kích thước dài 3,14m, rộng 1,54m, cao 1,47m, chia thành ba phần: đài sen (mặt bàn thờ Phật), thân và chân đế.
     - Đài sen: gồm các phiến đá ghép lại với nhau tạo nên mặt bệ hình chữ nhật. Trên đỉnh mặt bệ đá không chạm khắc hoa văn mà chủ yếu tập trung chạm khắc ở bốn phía xung quanh mặt bàn thờ Phật với hai lớp cánh sen. Lớp trên ngửa gồm ba tầng cánh lớn xếp đan chéo lên nhau với những cánh sen múp phồng và to khỏe. Mỗi cánh có kích thước rộng 18 cm, dài 24 cm. Tất cả có cùng một phong cách dưới dạng cánh sen kép, biểu hiện bằng hai đường chỉ chạy từ chân cánh sen theo mép lá tới đỉnh, rồi uốn cong lại ở mũi vào phía trong tạo thành hình móc mây. Lớp dưới được thể hiện bằng những cánh sen úp có kích thước dài 17cm, rộng 14 cm. Trang trí trên cánh sen này cũng có hai đường chỉ chạy men theo mép lá rồi cuộn lại kề sát nhau ở trên đỉnh, lòng cánh sen để trơn. 
Để phân biệt giữa đài sen và thân, người nghệ nhân đã khéo léo chạm một đường gờ nổi, trên trang trí hình những chấm tròn to xếp thành hàng ngang bao đều xung quanh thân bệ. 

- Thân bàn thờ Phật: phần này được kết cấu dưới dạng hình hộp chữ nhật, đứng trên cùng là một đường diềm lá sòi từng chiếc nối nhau. Những chiếc lá này phần nào đã được thiêng hóa và cách điệu, gần gũi với những đám mây cuộn thời Trần. Bốn góc của thân bàn thờ Phật chạm nổi hình chim thần Garuda với dáng lực lưỡng, cân đối, uyển chuyển trong tư thế đội tòa sen. Chim được thể hiện với chiếc mỏ lớn, ngắn, nhọn, mắt quỷ lồi tròn dữ tợn, tóc xoắn ốc. Giữa trán chạm hình hoa tròn (u tròn) và trên là hình chữ Hán “Vương”. Hai chân với các móng nhọn sắc tì chặt xuống phía dưới như đang chống đỡ sức nặng từ trên dồn xuống, hai tay đưa lên cao cầm nắm hai viên ngọc. Đôi cánh chim mở sang hai bên dưới dạng chạm chìm ép vào hai mặt bàn thờ Phật. Garuda là loài chim thần có nguồn gốc từ Ấn Độ, nếu đem so sánh với nghệ thuật từ đất phát sinh và của người Chăm thì thần điểu của người Việt thời kỳ này đã có phần đơn giản, mộc mạc với những nét đẹp mang yếu tố dân gian. Cả bốn mặt của thân bàn thờ Phật chùa Nhạn Tháp đều chạm nổi hình rồng. Tiêu biểu, ở mặt trước của bàn thờ Phật cùng tầng với Garuda là ba ô trang trí hình rồng uốn lượn. Ô giữa là đường lượn sóng hình vòng cung lớn cân xứng, trong chạm nổi đôi rồng chầu quả lôi, hai bên là vòng cung mang dạng hình giọt nước và là không gian của đôi rồng khác. Hình rồng được chạm khắc với những đường nét uyển chuyển, thân lẳn, khúc uốn doãng tạo cảm giác đang bay lượn giữa đất trời giao hòa. Đầu rồng với chiếc sừng dài, mào lửa quyện xoắn vào răng nanh, chân rồng mập lẳn, gồm ba móng. Qua đây có thể thấy, giai đoạn này con rồng vẫn phảng phất mang bóng dáng của rồng thời Trần (thế kỷ thứ XIV). Tuy nhiên, bố cục của chúng phần nào khá tự do, hai rồng ở giữa có đuôi chéo lên trên, hai rồng bên đuôi lộn xuống dưới. Đáng chú ý hơn cả là nền rồng có những vân xoắn mập nối nhau thành cụm, đây là một chi tiết điển hình của nghệ thuật thời Mạc.

    - Phần đế bàn thờ Phật: hợp bởi các đường diềm lớn với hoa dây tay mướp rồi hàng cánh sen vuông nhọn mũi, lòng mỗi cánh sen trang trí hoa văn cúc dây cách điệu hình sóng nước. Phần thấp nhất của đế bàn thờ Phật được chạm dải hoa chanh bốn cánh đặt trong các ô vuông. Những hình thức mô tả trên cho thấy yếu tố phương Nam đang có xu hướng giải thể trong tâm thức người Việt.  
Bàn thờ Phật bằng đá chùa Nhạn Tháp là hiện vật gốc độc bản, có hình thức thể hiện độc đáo. Tác phẩm chứa đựng nhiều thông điệp về lịch sử - văn hóa, mỹ thuật truyền thống mà cha ông ta để lại. Bàn thờ Phật là minh chứng chứng minh rõ nét về quá trình tồn tại và phát triển của Phật giáo Việt Nam qua các thời kỳ, thấy được vai trò cảm hóa của đạo Phật là rất mạnh mẽ thể hiện thông qua hình tượng rồng và chim thần Garuda được xếp cùng một hàng. Theo truyền thuyết Ấn Độ kể rằng Garuda là vua của loài chim. Mẹ Garuda bị bà mẹ của rắn thần hãm hại, Garuda căm thù và thường đem những rắn thần Nigi lên không trung đùa giỡn để trả thù. Nhưng ở bàn thờ Phật này, chúng hòa thuận bên nhau như cùng tôn vinh đạo pháp. Mặt khác, phần nào đã như nói lên ý nghĩa hai thế lực cách biệt trên và dưới đã hòa hợp, đó là ý tưởng thường trực trong tư duy dân dã, hiểu hiện về sự đối đãi của những cặp phạm trù. 
     Không chỉ vậy, việc nghiên cứu Bàn thờ Phật bằng đá chùa Nhạn Tháp còn góp phần giúp cho ta hiểu được sự phát triển của nghệ thuật điêu khắc đá trong tiến trình lịch sử mỹ thuật Việt Nam, tài năng sáng tạo của những người thợ thủ công đương thời. Với bàn tay khéo léo, đức tính kiên nhẫn và sự sáng tạo không ngừng, chỉ bằng những phiến đá thô sơ đã tạo nên một tác phẩm nghệ thuật hoàn mỹ trên đá. Dưới góc độ mỹ thuật, những họa tiết trên Bàn thờ Phật bằng đá chùa Nhạn Tháp như: hình rồng, cánh sen, hoa văn sóng nước,... đều được chạm khắc cầu kỳ, tỷ mỷ với nét chạm mềm mại, uyển chuyển và mạch lạc. Có thể nhận thấy, ở đây đã có sự kế thừa và phát huy giá trị tinh hoa theo mô tuýp hoa văn thời Lý - Trần, một nền mỹ thuật đạt đến đỉnh cao của sự phát triển. Tuy nhiên, thời kỳ này cũng đã bắt đầu bộc lộ sự khác biệt so với một số bàn thờ Phật cùng thể loại mà chúng tôi đã gặp, phần giữa của bàn thờ Phật (theo chiều dọc) được tạo tác nhô hẳn ra phía ngoài, những cánh sen gần như không trang trí hoa mặt nhẫn ở giữa lòng cánh mà để trơn. Tỷ lệ độ dài so với độ cao của bàn thờ Phật đã có phần giảm dần. 
     Trải qua thời gian, đến nay Bàn thờ Phật bằng đá chùa Nhạn Tháp vẫn luôn được bảo quản và giữ gìn gần như nguyên vẹn. Đây thực sự là một trong những cổ vật tiêu biểu, đặc sắc trong hệ thống các di tích lịch sử văn hóa tỉnh Hưng Yên nói riêng và cả nước nói chung. Với những giá trị lịch sử và mỹ thuật đặc sắc đó, Bàn thờ Phật bằng đá chùa Nhạn Tháp đã chính thức được công nhận là Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 236/QĐ-TTg ngày 03/02/2026./.

Vũ Thơ