Mở đầu
Năm 2016, Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Trong số các địa phương có đời sống thực hành phong phú, Hưng Yên được ghi nhận là vùng đất tiêu biểu, nơi bảo tồn được hệ thống đền phủ, nghi lễ, nghệ nhân và cộng đồng thực hành đa dạng, có chiều sâu, gắn bó lâu đời với truyền thống thờ Mẫu.
Mười năm qua là một giai đoạn đặc biệt: Di sản bước vào môi trường toàn cầu hóa, sự vận động của kinh tế thị trường, sự nở rộ của đội ngũ thanh đồng – đồng thầy, cũng như những hệ quả của xu hướng thương mại hóa nghi lễ. Song chính trong bối cảnh ấy, Hưng Yên đã đạt được nhiều kết quả quan trọng và hình thành những kinh nghiệm có thể xem là điển hình trong công tác bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể theo tinh thần Công ước 2003 về Bảo vệ di sản văn hoá phi vật thể của UNECO và Luật Di sản văn hóa 2024 của Việt Nam
1. Quản lý và bảo vệ không gian văn hóa – trụ cột đầu tiên
1.1. Nhận diện và bảo vệ không gian văn hóa liên quan
Một trong những kinh nghiệm nổi bật của Hưng Yên là nhận diện và quản lý hiệu quả không gian văn hóa liên quan – nơi di sản được sáng tạo, thực hành và trao truyền. Luật Di sản văn hóa 2024 lần đầu tiên xác định rõ khái niệm này, nhấn mạnh không gian là thành tố cấu thành di sản phi vật thể, chứ không chỉ là nền tảng hay nơi đặt hoạt động tín ngưỡng.
Trong 10 năm qua, Hưng Yên triển khai đồng bộ các giải pháp:
- Rà soát và phân loại hơn 70 đền, phủ, miếu liên quan trực tiếp đến thực hành thờ Mẫu, giúp tách bạch các cơ sở thờ tự tự phát, tạo cơ sở quản lý và định hướng bảo tồn.
- Khoanh vùng bảo vệ và phục hồi không gian nghi lễ tại các di tích trọng điểm như Đền Mẫu, đền Trần khu di tích quốc gia đặc biệt Phố Hiến…, chú trọng tái thiết lập môi trường văn hóa phù hợp với nghi lễ Mẫu.
- Xây dựng quy chế quản lý di tích gắn với quản lý hoạt động tín ngưỡng, hạn chế thương mại hóa, tổ chức bán hàng và thu lộc hợp lý, giữ sự trang nghiêm và tính cộng đồng.
Nhờ cách làm kiên trì, bài bản, không gian thờ Mẫu tại Hưng Yên duy trì được tính thiêng, tính văn hóa và tính cộng đồng, tạo nền tảng vững chắc cho việc thực hành di sản đúng chuẩn mực.
1.2. Đặt cộng đồng vào trung tâm
Hưng Yên thực thi nguyên tắc “Với cộng đồng – Do cộng đồng – Vì cộng đồng”, trao quyền cho ban thủ nhang, thủ từ, nghệ nhân và thanh đồng. Cộng đồng tự thiết lập quy tắc ứng xử, duy trì nghi lễ trang nghiêm, ngăn chặn biểu hiện lệch chuẩn, đồng thời tham gia giám sát, truyền dạy và lan tỏa di sản.
Mô hình truyền dạy “cầm tay chỉ việc” tại đền phủ giúp học viên thấm nhuần nghi lễ, nhịp điệu, trang phục và đạo đức thực hành. Đây là cơ chế bảo vệ mềm, xuất phát từ tri thức bản địa nhưng hiệu quả, giúp di sản vừa giữ được bản chất truyền thống, vừa thích ứng linh hoạt với đời sống hiện đại.
2. Xây dựng đội ngũ nghệ nhân – trụ cột thứ hai
2.1. Nghệ nhân – lực lượng nòng cốt
Hưng Yên sở hữu số lượng Nghệ nhân Nhân dân (NNND) và Nghệ nhân Ưu tú (NNƯT) trong lĩnh vực Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ tương đối nhiều. Đa số là thanh đồng gạo cội, am hiểu lề lối, văn chầu, âm nhạc nghi lễ, trang phục và đạo đức nghề nghiệp.
Nghệ nhân đảm nhiệm vai trò:
- Hướng dẫn người mới, duy trì nghi lễ chuẩn mực.
- Giám sát, chỉnh sửa các biểu hiện lệch chuẩn, ngăn chặn thương mại hóa.
- Truyền dạy cho lớp trẻ theo phương pháp “cầm tay chỉ việc”, bảo đảm sự liên tục giữa các thế hệ.
Đội ngũ này không chỉ là linh hồn của di sản, mà còn là điểm tựa để địa phương triển khai chương trình bảo tồn, truyền dạy và xây dựng hình ảnh di sản thờ Mẫu trong cộng đồng và quốc tế.
2.2. Tôn vinh gắn với trao trách nhiệm
Hưng Yên không chỉ phong tặng danh hiệu, mà còn trao vai trò chủ thể và trách nhiệm cho nghệ nhân: cố vấn nghi lễ, tham gia quản lý, giáo dục cộng đồng, phản ánh kịp thời các sai lệch. Mô hình này tạo cơ chế phối hợp mềm giữa nhà nước – nghệ nhân – cộng đồng, vừa bền vững, vừa hiệu quả, đảm bảo di sản được gìn giữ đúng chuẩn mực. Các nghệ nhân đã được phong tặng danh hiệu vinh dự nhà nước, như NNND Nguyễn Thị Nhỡ, NNUT Đặng Vũ Trần Nhã, Vũ Văn Quyết, Dương Phương Đông... luôn được mời tham gia các hoạt động gắn với thực hành và phát huy giá trị di sản của Tỉnh, để phát huy vai trò, trọng trách của người thày, người có uy tín trong cộng đồng thực hành di sản.
Tọa đàm các nhà Lãnh đạo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch với các nghệ nhân
3. Kiểm soát biến tướng – bài học từ thực hành
Hưng Yên xử lý các biểu hiện lệch chuẩn của di sản không chỉ bằng biện pháp hành chính mà qua cơ chế tự điều chỉnh từ cộng đồng:
- Trao quyền can thiệp cho nghệ nhân và thủ nhang, giữ nghi lễ đúng chuẩn.
- Giáo dục thông qua truyền dạy trực tiếp tại đền phủ, kết hợp kỹ năng, tri thức và đạo đức hành nghề.
- Công khai các chuẩn mực văn hóa, hướng dẫn cộng đồng và du khách.
- Tổ chức đối thoại đa chiều giữa nhà quản lý, nhà nghiên cứu, nghệ nhân và cộng đồng.
Cách tiếp cận này linh hoạt, nhân văn nhưng hiệu quả, giúp giữ được tính thiêng, vẻ đẹp truyền thống và giá trị văn hóa của di sản ngay cả trong bối cảnh hiện đại.
4. Bảo tồn thông qua thực hành – di sản sống trong cộng đồng
Khác với nhiều loại hình di sản có thể bảo tồn bằng tư liệu hay trưng bày, Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ tồn tại chỉ khi được thực hành trong không gian văn hóa phù hợp.
Với sự tham gia của các nghệ nhân nhân dân, nghệ nhân ưu tú, người thực hành di sản, Hưng Yên liên tục triển khai các hoạt động:
- Thực hành di sản, giao lưu văn hóa, trình diễn – giảng giải, giúp cộng đồng và công chúng hiểu đúng nghi lễ.
- Không gian trải nghiệm cho thanh thiếu niên, học văn chầu, động tác nghi lễ, nghe kể thánh tích.
- Gắn di sản với du lịch văn hóa, nhưng kiểm soát chặt chẽ yếu tố thương mại và biến tướng, sai lệch.
- Truyền dạy trực tiếp, tránh tách rời bối cảnh di sản hoặc sân khấu hóa di sản, giải thiêng nghi lễ.
Chiến lược “bảo tồn thông qua thực hành”, “truyền dạy qua thị phạm, diễn giải” giúp di sản sống ngay trong đời sống hằng ngày, khoa học và cộng đồng, không bị biến dạng hay tách rời khỏi môi trường gốc.
Nghệ nhân thực hành
Kết luận
Mười năm kể từ khi được UNESCO ghi danh, di sản Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ tại Hưng Yên đã minh chứng một bài học quý giá về bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể: bảo vệ di sản không chỉ là quản lý hiện vật hay không gian, mà quan trọng hơn là nuôi dưỡng cộng đồng thực hành; không chỉ gìn giữ quá khứ, mà còn thích ứng linh hoạt với những yêu cầu của hiện tại và hướng tới tương lai bền vững.
Thành tựu của Hưng Yên có thể tóm gọn trong ba trụ cột cơ bản:
(1) Quản lý không gian văn hóa và di tích bài bản, tạo môi trường ổn định, minh bạch cho các nghi lễ và thực hành truyền thống;
(2) Xây dựng cộng đồng thực hành mạnh mẽ, trong đó các nghệ nhân giữ vai trò trung tâm, vừa là người truyền dạy, vừa là người kết nối giữa quá khứ và hiện tại;
(3) Kiểm soát biến tướng và thương mại hóa di sản thông qua đối thoại và truyền dạy, giúp cân bằng giữa phát triển kinh tế, nhu cầu xã hội và bản sắc văn hóa.
Kinh nghiệm của Hưng Yên cũng cho thấy hiệu quả của việc kết hợp khung pháp lý vững chắc với sự tham gia tích cực của cộng đồng. Việc áp dụng Luật Di sản văn hóa 2024, cùng với việc học hỏi kinh nghiệm quốc tế, đã giúp địa phương này trở thành một mô hình tiêu biểu về bảo tồn và phát huy di sản phi vật thể tại Việt Nam.
Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ không chỉ là di sản của người Việt, mà còn là một phần quan trọng trong kho tàng văn hóa nhân loại, nhấn mạnh giá trị của di sản sống – nơi lịch sử, nghệ thuật, niềm tin và cộng đồng hội tụ. Thành công của Hưng Yên không chỉ là niềm tự hào quốc gia, mà còn là minh chứng sống động cho phương thức bảo tồn di sản văn hóa gắn với phát triền bền vững./.
ThS. Nguyễn Thị Thu Hường - Giám đốc BQL di tích tỉnh Hưng Yên