ĐÌNH VƯỢC - KIẾN TRÚC ĐÁ ĐỘC ĐÁO TRÊN QUÊ HƯƠNG A SÀO

     Nơi đây không chỉ nổi tiếng với quần thể di tích “Đình, Đền, Bến Tượng A Sào” gắn liền chiến công hiển hách, sự nghiệp lẫy lừng của Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn - vị tướng vĩ đại nhất của vương triều Trần, thế kỷ 13 -mà còn nổi tiếng với đình Vược – một công trình kiến trúc bằng đá độc đáo, chứa đựng trong mình biết bao câu chuyện về lịch sử, văn hóa và tâm hồn người dân vùng ven sông Luộc.
     Đình Vược trước kia thuộc thôn Nguyên Xá (còn gọi là làng Vược), xã An Hiệp, huyện Quỳnh Phụ, tỉnh Thái Bình, nay là thôn Nguyên Xá, xã A Sào, tỉnh Hưng Yên. Đây là nơi thờ phụng tam vị Thành hoàng làng: Thái Thường Thuý Đại Vương, Thái Thường Kỳ Đại Vương và Thái Thường Vĩ Đại Vương - những người có công lớn giúp vua Lý đánh quân Chiêm Thành, bảo vệ bờ cõi đất nước. 

Mặt tiền Đình Vược, xã A Sào

     Tương truyền, đình Vược được xây dựng từ thời Lý và trải qua nhiều lần tu bổ. Theo tấm bia đá hiện lưu giữ tại di tích, cho biết vào năm Bính Ngọ, niên hiệu Cảnh Trị thứ 4 (1666), đình Vược được tôn tạo lại với quy mô kiến trúc chữ Công (工) bề thế, gồm 07 gian toà Tiền Tế, 02 gian toà Ống muống và 03 gian toà Hậu cung. Bộ khung kiến trúc gỗ lim chạm khắc đề tài  "tứ linh tứ quý" tinh xảo, cách điệu. Hai bên sân có đình là hai toà  Tả vu, Hữu vu để phục vụ cho các công việc khánh tiết của đình. 
     Trải qua nhiều thế kỷ, dưới tác động của thiên nhiên cùng bao biến cố thăng trầm lịch sử, đình Vược ngày càng xuống cấp nghiêm trọng. Vào năm 1940, nhân dân địa phương đã cùng nhau đóng góp kinh phí, mua đá để tôn tạo, tu sửa lại ngôi đình. Theo lời kể của các bậc cao niên, công việc tôn tạo vô cùng gian nan, vất vả. Bấy giờ có ông Nguyễn Văn Phúc là một thợ chạm khắc đá nổi tiếng đã thiết kế và trực tiếp chỉ đạo thi công tôn tạo ngôi đình. Những khối đá được vận chuyển bằng thuyền từ Ninh Bình, xuôi theo dòng sông về đến sân đình. Tại đây, đá được tập kết, gia công, cắt xẻ, đẽo đục rồi chạm khắc tỉ mỉ từng chi tiết trước khi được đưa vào lắp dựng. Toàn bộ quá trình ấy đều chỉ dựa vào sức người cùng những phương thức lao động thủ công. Khi chưa có máy móc hiện đại hay các thiết bị nâng hạ như ngày nay, người xưa đã vận dụng linh hoạt con lăn, ròng rọc, quay tay, giàn giáo… kết hợp với kinh nghiệm thực tiễn và những bí quyết nghề nghiệp được truyền lại qua nhiều thế hệ. Bằng đôi bàn tay tài hoa, sức lực và sự khéo léo phi thường, những người thợ đã từng bước đưa những khối đá nặng hàng trăm cân, thậm chí lớn hơn, vượt qua những chặng đường đầy gian khó để đặt vào đúng vị trí.

Bộ khung kiến trúc bằng đá tại đình Vược, xã A Sào

     Đến năm 1945, công cuộc tôn tạo ngôi đình được hoàn thành. Một công trình kiến trúc bằng đá độc đáo hiện diện giữa làng quê, trở thành một trong những ngôi đình đặc sắc nhất tỉnh Thái Bình lúc bấy giờ. Từ đó, đình Vược còn có tên là đình Đá. Tiếng lành về một ngôi đình đá kỳ lạ, bề thế và công phu cũng theo đó lan xa, thu hút người dân từ nhiều nơi tìm về tham quan, chiêm bái.

     Đình Vược toạ lạc trên một khu đất rộng gần 3000m2 không gian linh thiêng cổ kính. Đình có quy mô kiến trúc chữ Đinh (丁) gồm 07 gian Tiền tế, 02 gian Hậu cung với tổng diện tích khoảng hơn 200m2. Bộ khung kiến trúc gồm 28 cột đá, 10 bộ vì kèo, 14 đầu dư rồng, hệ thống xà liên kết các vì kèo và cột được chạm khắc tinh tế. Tổng khối lượng ước tính gồm hàng trăm tấn đá cấu thành. Hàng cột quân tiền, hậu (32 x 32 cm, cao 3,2m) tạo bởi các cột đá vuông, chạm khắc câu đối chữ Hán và đề tài tứ quý. Hệ thống cột cái tròn (cao 5m, chu vi 1,3m), đứng trên chân tảng cổ bồng cao 0,5m. Trên thân chạm khắc hoạ tiết vân mây và đề tài "long ngư hí thuỷ", vô cùng tinh xảo cách điệu. Các bô vì kèo làm theo kiểu thức “thượng ván mê, nách tiền chồng rường, nách hạ ván mê". Trong đó vì nóc là những tảng đá xanh lớn, kết cấu hình tam giác, chạm khắc các hoạ tiết rồng chầu, hổ phù, mây cuộn, phượng hàm thư, văn triện kỷ hà, chim phượng, cúc mai hoá rồng... Tất cả có sự kết hợp hài hoà giữa trang trí và kiến trúc, từ đó tạo nên giá trị thẩm mỹ và chiều sâu văn hóa hiếm có. 

Chạm khắc Bức hoạ làng quê tại đình Vược   

     Không chỉ dừng lại ở giá trị kiến trúc, hệ thống chạm khắc đá tại đình Vược còn là một kho tàng mỹ thuật đặc sắc, nơi những khối đá vô tri được bàn tay tài hoa của người thợ thổi vào đó hình hài, đường nét và sức sống. Qua đó phản ánh tư duy thẩm mỹ tinh tế, khả năng tạo hình khéo léo và trình độ kỹ thuật chế tác đá đáng nể của cha ông ta ngày trước. Các đề tài chạm khắc ở đình Vược vô cùng phong phú, từ những hình ảnh đậm chất thiêng như long, ly, quy, phượng, đến những hình gần gũi của cuộc sống đời thường. Đặc biệt, gây ấn tượng sâu sắc là hai bức họa làng quê được chạm khắc trên vì nách hậu gian trung tâm của tòa Tiền tế. Trên mặt đá vô tri, những hình ảnh thân thuộc của một miền quê hiện lên đầy sức gợi: ngôi đình, bến nước, dòng sông, những chiếc thuyền đánh cá… Tất cả đã phản ánh cuộc sống thường nhật gắn bó với sông nước và khát vọng làm chủ thiên nhiên, ước mơ về cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Chính sự kết hợp này đã làm nên giá trị độc đáo cho bộ khung kiến trúc ngôi đình, đồng thời cho thấy trình độ tạo hình, chạm khắc đá và khả năng tổ chức không gian của các nghệ nhân xưa thực sự đã đạt đến trình độ thượng thừa.
     Hàng năm, lễ hội truyền thống đình Vược diễn ra trong ba ngày từ ngày mùng 9 tới ngày 11 tháng 2 âm lịch với nhiều nghi thức thiêng liêng và các trò chơi dân gian mang đậm tinh thần thượng võ như kéo co, đấu vật, kéo chữ, pháo đất, cờ người.... Đây không chỉ là dịp để nhân dân thể hiện lòng tôn kính, biết ơn tới các bậc thánh thần mà còn là không gian để những giá trị văn hóa truyền thống được gìn giữ, trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Di tích linh thiêng, phong cảnh hữu tình, không khí lễ hội vui tươi cùng nhiều nghi thức độc đáo đã ngày càng thu hút mạnh mẽ con em xa quê và du khách thập phương trở về đây tham bái, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế, văn hóa xã hội ở địa phương. 
     Có thể nói, đình Vược thực sự là một tuyệt tác kiến trúc nghệ thuật bằng đá độc đáo, là viên ngọc quý trong kho tàng di sản văn hoá của tỉnh nhà. Nơi đây kết tinh ký ức, tâm hồn và tình yêu quê hương của bao thế hệ người dân A Sào. Mỗi đường nét chạm khắc, mỗi mảng phù điêu trên đá không chỉ thể hiện tài hoa và kỹ thuật chạm khắc đá điêu luyện của người xưa, mà còn gửi gắm ước mơ về một cuộc sống bình yên, ấm no, hạnh phúc. Qua bao mùa mưa nắng, những phiến đá vẫn lặng thầm kể chuyện của tiền nhân, nhắc nhở mỗi chúng ta biết trân trọng cội nguồn và gìn giữ những giá trị cha ông để lại.
     Tháng 5/1996, Uỷ ban nhân dân tỉnh Thái Bình (cũ) xếp hạng đình Vược là Di tích lịch sử văn hoá cấp tỉnh. Từ đó đến nay, công tác quản lý, bảo vệ, tu bổ và phát huy giá trị lịch sử, văn hóa của di tích luôn nhận được sự quan tâm của cấp Đảng ủy, chính quyền và đặc biệt là sự chung tay, góp sức của cộng đồng dân cư bản địa. Ngày nay, cùng với những di tích nổi tiếng trong khu vực, đình Vược đã và đang trở thành điểm đến thu hút đông đảo nhân dân và du khách thập phương về tham quan chiêm bái. 

Nguyễn Khánh Hạ