Nằm trầm mặc giữa vùng đất văn hiến, đền An Xá (hay còn gọi là đền Đậu An, tên chữ là Thụy Ứng Quán) tọa lạc tại thôn An Xá, xã An Viên, huyện Tiên Lữ, tỉnh Hưng Yên từ lâu đã được biết đến là một trung tâm văn hóa tâm linh vô cùng đặc sắc. Đây là một trong những công trình kiến trúc hiếm hoi, mang tính đặc sắc và là trung tâm lớn nhất của văn hóa Đạo giáo còn bảo lưu vẹn nguyên trên mảnh đất Hưng Yên. Theo dòng truyền thuyết, đền An Xá là chốn linh thiêng tôn thờ Ngọc Hoàng Thượng Đế, Ngũ Lão Tiên Ông cùng các vị Thiên tiên, Địa tiên trong hệ thống thần linh Đạo giáo. Các Ngài chính là những bậc tiền nhân có công lao to lớn trong việc khai phá vùng đầm lầy hoang vu thuở sơ khai, diệt trừ thú dữ bảo vệ cuộc sống bình yên, dạy dân cày cấy, lập nên làng Chạ Xá cổ xưa và dựng lên "Thụy Ứng Quán" để cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu cho muôn dân trăm họ.
Căn cứ vào hệ thống tư liệu lịch sử và các hiện vật quý hiếm hiện còn lưu giữ, có thể định danh niên đại khởi dựng của đền An Xá từ khá sớm, muộn nhất vào khoảng thế kỷ XVI - XVII. Trải qua những thăng trầm của lịch sử, nhiều lần trùng tu, tôn tạo, di tích vẫn đứng vững với thời gian. Hiện tại, đền có bố cục mặt bằng tổng thể hình chữ Công gồm: 05 gian Tiền tế, 03 gian Ống muống và 03 gian Hậu cung. Ngoài ra, trong và ngoài khuôn viên di tích hiện còn một số hạng mục công trình kiến trúc gắn liền với sự hình thành và liên quan tới nhân vật thờ tại di tích: Đền Hạ, đền Kỷ Niệm, đền Thiên Quan, đình Vô, đình Căn,... và các hạng mục công trình phụ trợ. Tất cả hợp lại tạo thành một quần thể di tích vô giá mà ngôi đền An Xá đóng vai trò là hạt nhân cốt lõi.
Điều làm nên sự độc đáo và đặc biệt lớn nhất tại đền An Xá so với các công trình kiến trúc khác là hai tòa Ống muống và Hậu cung đền đều được làm hoàn toàn bằng đá xanh nguyên khối, tạo nên sự thâm nghiêm linh khí nơi thờ tự. Bộ khung chịu lực từ cổ bồng đến nóc mái, các bộ vì, cửa võng, ngưỡng cửa,... cũng hoàn toàn được dựng bằng đá. Mỗi bộ phận đều được đục đẽo, chạm trổ tinh xảo bằng đôi bàn tay tài hoa của người nghệ nhân chạm đá xưa, trở thành những tác phẩm mỹ thuật vô cùng đẹp, có giá trị cao. Hiện tại, hai tòa Ống muống và Hậu cung đền An Xá còn 20 cột đá to, mỗi cột nặng hàng vài tấn. Những cột đá này được chạm khắc tinh xảo, bằng phương pháp thủ công truyền thống với những nét chạm rất nổi, vân rất sâu. Trên mỗi cây cột chạm rồng leo quanh thân, câu đối khắc trực tiếp trên thân cột. Đầu dư làm cách điệu hình đầu rồng ngậm ngọc. Các bộ vì đá được tạo tác theo kiểu vì cốn mê, là những tảng đá lớn, kết cấu hình tam giác, để dàn đều trọng lượng vì và tạo vẻ đẹp cho công trình. Phía trên các cốn mê chạm khắc hình hổ phù, chim phượng, tứ quý, túi thư bầu rượu (bầu đàn thư kiếm), hoa sen, hoa văn triện rút, lá giắt,.. vô cùng sinh động. Đặc biệt là bức cửa võng nối với Hậu cung được tạo tác bằng đá, trên chia thành các ô khắc chữ Hán cổ. Phần tường bao mặt trước tòa Hậu cung đền được làm hoàn toàn bằng đá xanh nguyên khối, chạm khắc các hoạ tiết: Dơi ngậm tiền (phúc hàm tiền), hạc đứng trên lưng rùa nhằm thể hiện ước vọng về phúc, về lộc và mong muốn cho dân làng An Xá được sống lâu, tồn tại mãi mãi.
Có thể nói, từ kết cấu kiến trúc đến điêu khắc mỹ thuật và thờ tự đền An Xá, đặc biệt là hai tòa Ống muống và Hậu cung đền đã tạo nên nét đặc biệt độc đáo, hiếm có, ít di tích cổ nào ở miền Bắc còn lưu giữ được. Hiện nay, số lượng các ngôi đình, đền, chùa được làm bằng đá có giá trị còn lại tương đối ít. Ngoài đền An Xá (Hưng Yên) chỉ còn lại một số di tích: Đền Đá, đình Xuân Vũ, đình đá Tiên Phong (Ninh Bình), đình Nguyên Xá (trước đây thuộc Thái Bình). Tất cả những họa tiết, hoa văn trang trí trên các cấu kiện kiến trúc tại đây đều được các nghệ nhân điêu khắc đá đương thời tạo tác công phu, cầu kỳ, tỷ mỷ, chau chuốt đến từng chi tiết. Nghệ thuật chạm khắc đá thời Nguyễn trên các cấu kiện kiến trúc tại di tích đền An Xá đã thăng hoa và trở thành những mảnh ký ức của thời gian, gắn liền với dòng chảy của văn hóa - lịch sử của dân tộc. Ngày nay, nghệ thuật chạm khắc tại đây không chỉ hàm chứa thông điệp và ước vọng cầu mong sự trường tồn, ấm no, hạnh phúc của một bộ phận cư dân sở tại mà đã trở thành di sản chung của cả dân tộc, mang lại nhiều giá trị tâm linh, triết lý và nhân văn sâu sắc.
Giá trị nghệ thuật đỉnh cao của đền An Xá còn được minh chứng sinh động qua hệ thống di vật, cổ vật và bảo vật quốc gia đặc biệt quý hiếm, mang tính độc bản hiện đang được lưu giữ trang trọng tại di tích. Tiêu biểu trong số đó phải kể đến kiệt tác Tháp đất nung và Nhang án đất nung mang đậm phong cách nghệ thuật thế kỷ XVI - XVII; chiếc Khánh đá cổ từ thời Hậu Lê mang niên hiệu Vĩnh Trị (1676); tiếng Chuông đồng âm vang thời Hậu Lê đúc vào năm Cảnh Hưng thứ 34 (1773), cùng hệ thống tượng thờ nhuốm màu thời gian mang phong cách nghệ thuật thế kỷ XVIII. Toàn bộ hệ thống cổ vật này không chỉ là những di sản văn hóa vô giá, kết tinh tài hoa của các bậc tiền nhân, mà còn là nguồn sử liệu hàm lượng khoa học cao, mở ra cánh cửa cho các nhà nghiên cứu đi sâu tìm hiểu về lịch sử di tích, sự thay đổi địa danh qua các thời kỳ cũng như nét đặc sắc trong tục thờ các vị thần tiên của văn hóa Đạo giáo Việt Nam.
Không chỉ mang trong mình những giá trị tiêu biểu về mặt kiến trúc nghệ thuật, đền An Xá còn sở hữu một vị thế đặc biệt khi là một trong tám di tích có tên gọi là “Đậu” trên địa bàn huyện Phù Tiên xưa. Đây là một loại hình di tích đặc thù, gắn liền với tín ngưỡng văn hóa Đạo giáo độc sắc riêng có của tỉnh Hưng Yên mà không thể tìm thấy ở bất kỳ nơi nào khác trên cả nước. Đồng thời, đây cũng là ngôi đền/đậu có quy mô hoàn chỉnh duy nhất của một công trình kiến trúc mang yếu tố văn hóa Đạo giáo còn sót lại trên phạm vi toàn quốc nói chung và tỉnh Hưng Yên nói riêng. Chính vì vậy, ngôi đền mang giá trị lịch sử và văn hóa vô cùng to lớn, trở thành minh chứng sống động khẳng định dấu ấn hiện hữu rõ nét của một "nền văn hóa Đạo giáo sớm/sơ khai" trên vùng đất văn hiến này.
Hằng năm, để bày tỏ lòng thành kính sâu sắc đối với đấng Ngọc Hoàng Thượng Đế cùng chư vị thần tiên có công khai phá lập làng, dựng Thụy Ứng Quán, lễ hội truyền thống tại di tích đền An Xá lại long trọng diễn ra từ ngày mồng 1 đến ngày 12 tháng Tư (âm lịch). Trong suốt những ngày diễn ra lễ hội, bầu không khí linh thiêng và náo nhiệt bao phủ khắp vùng với các nghi thức tế lễ trang nghiêm, những đoàn rước kiệu bề thế cùng nhiều trò chơi dân gian truyền thống độc đáo. Đặc biệt, điểm nhấn văn hóa đặc sắc và được mong chờ nhất chính là tích trò "Mẹ con nhà khó đánh hổ" - một màn diễn xướng dân gian độc đáo phác họa lại cuộc chiến sinh tồn thuở sơ khai, luôn có sức hút mạnh mẽ, thúc giục đông đảo các tầng lớp nhân dân và du khách thập phương nô nức kéo về tham gia, hưởng ứng.
Vượt qua lớp bụi mờ của thời gian, đền An Xá (Thụy Ứng Quán) ngày nay không chỉ là một danh thắng, một chốn thiêng Đạo giáo độc nhất vô nhị mà còn trở thành niềm tự hào cốt lõi của vùng đất văn hiến Phố Hiến - Hưng Yên. Giá trị lịch sử và kiến trúc nghệ thuật vô tiền khoáng hậu của ngôi đền đã được khẳng định vững chắc khi Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 2280/QĐ-TTg ngày 31/12/2020, xếp hạng di tích là Di tích quốc gia đặc biệt. Không dừng lại ở đó, phần "hồn" của di sản - nơi lưu giữ những giá trị tâm linh sống động của cộng đồng - tiếp tục được vinh danh khi vào ngày 10/11/2023, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ký Quyết định số 3435/QĐ-BVHTTDL, đưa Lễ hội truyền thống đền An Xá (Lễ hội Đậu An) vào Danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể. Những dấu mốc vàng son này chính là sự tri ân sâu sắc của hậu thế đối với công lao khai phá của tiền nhân, đồng thời mở ra trách nhiệm to lớn trong việc bảo tồn, phát huy để tiếng chuông đền Đậu An và tích trò xưa mãi mãi trường tồn, vẫy gọi bước chân du khách thập phương tìm về chiêm bái./.
Kim Cúc