Nằm nép mình bên những cánh rừng ngập mặn xanh mướt của huyện ven biển Thái Thụy (nay thuộc xã Đông Thụy Anh, tỉnh Hưng Yên), Đền Chòi không chỉ là một ngôi đền cổ kính với kiến trúc độc đáo, mà còn là nơi lưu giữ những câu chuyện huyền thoại về cuộc chiến lấn biển, lập làng của cha ông ta từ hàng thế kỷ trước.
Dấu ấn “Chòi canh” và ký ức về vọng hải đài trấn ải
Ngược dòng thời gian, Đền Chòi còn được biết đến với tên gọi Đền Dinh bởi vị trí tọa lạc trên khu vực Miễu Dinh, từng soi bóng bên dòng sông Dinh lịch sử (nay dấu tích dòng sông đã bị lấp bởi sự biến thiên của địa chất). Với người dân địa phương, ngôi đền còn có tên gọi phổ biến khác là đền Tam Tòa, tạo nên một hệ thống danh xưng phong phú, phản ánh sự đa dạng trong đời sống tín ngưỡng vùng cửa biển.
Tuy nhiên, cái tên “Đền Chòi” vẫn mang sức sống mãnh liệt nhất bởi nó gợi nhắc về một thời kỳ vàng son của lịch sử dân tộc. Danh xưng này vốn để chỉ vị trí của di tích xưa kia từng là một vọng hải đài (đài quan sát biển) viễn tiêu trọng yếu tại cửa biển Đại Bàng. Đây chính là nơi các vị tướng thời Trần chọn làm địa điểm đóng đồn doanh, thiết lập hệ thống phòng thủ vững chãi để canh chừng giặc ngoại xâm từ phía biển.
Cổng tam quan đền Chỏi - Hưng Yên
Kiến trúc cổ và văn hóa tâm linh giữa ngàn khơi
Được xếp hạng Di tích Lịch sử - Văn hóa cấp Quốc gia từ năm 1989, Đền Chòi (Thụy Trường, Thái Thụy) không chỉ là điểm tựa tâm linh mà còn là “bảo tàng” lưu giữ những giá trị nghệ thuật đặc sắc. Đến với Đền Chòi, nơi đây hiện lên như một quần thể văn hóa tâm linh hoàn chỉnh bao gồm các thành phần kiến trúc chính: cổng đền, nhà Tả mạc, Hữu mạc để khách thập phương sắp lễ và nghỉ ngơi, tòa điện Tiền tế, tòa điện Đệ nhị, tòa điện Hậu cung, nhà Mẫu, giếng Mắt rồng. Bắt đầu từ lối vào, công trình mở ra với tòa tắc môn uy nghiêm được thiết kế theo lối chồng diêm ba tầng bề thế, hướng tầm nhìn ra phía cửa biển Hóa Giang lộng gió. Vượt qua khoảng sân tế rộng rãi, du khách sẽ đến tòa đại bái gồm năm gian sở hữu không gian nội thất vô cùng trang trọng. Nơi đây hội tụ các vật phẩm thờ tự như giang án, bàn thờ cùng hệ thống hoành phi, đại tự và câu đối được sơn son thếp vàng rực rỡ.
Sự tinh xảo của ngôi đền còn được thể hiện rõ nét qua các mảng cốn và thành rường, nơi những đường nét chạm khắc điêu luyện về đề tài tứ linh, tứ quý hiện lên đầy sống động. Tiến sâu vào bên trong là tòa điện đệ nhị với quy mô năm gian, dẫn lối đến khu vực linh thiêng nhất là tòa điện đệ tam (hay còn gọi là thượng điện). Đây chính là nơi thâm nghiêm nhất của toàn bộ kiến trúc, dùng để bài trí bài vị thờ phụng các vị thần.
Không chỉ ghi dấu bởi không gian, Đền Chòi còn là một “bảo tàng” lưu giữ vô vàn đồ thờ tự và tế khí cổ vô giá. Tiêu biểu là 17 tấm hoành phi câu đối, ngai thờ Đông Công và Điển Công được chạm khắc theo phong cách thời Lê có hoa văn tinh xảo; 16 sắc phong, trong đó 3 sắc được ban thời Cảnh Hưng và Chiêu Thống nhà Lê, 13 sắc được ban thời Tây Sơn, thời Nguyễn, một chuông đồng không rõ niên đại và một bộ bát biểu có phong cách thời Lê.
Trong đền thờ phụng nhiều vị thần gắn với các truyền thuyết, thần tích mang tính kì bí, linh thiêng, khi còn sống có công trạng lớn với đất nước, với nhân dân, khi mất thì phù trợ cho nhân dân có cuộc sống yên bình, no ấm. Hai vị thần được thờ chính trong đền là Trần Đông và Trần Điển - theo truyền thuyết và thần tích đền Chòi là hai vị tướng có công đánh giặc Xích Tụy (giặc mũi đỏ), đã được vua Hùng khen thưởng. Tuy nhiên, dựa vào những phân tích của tác giả Nguyễn Sỹ Chân trong tài liệu “Trận thủy chiến ở cửa biển Đại Bàng, đền Chòi và hành cung Lưu Đồn” và nội dung các sắc phong còn lưu giữ tại đền cho thấy Trần Đông, Trần Điển là hai vị đại tướng thời Trần có công trong trận chiến chống quân Nguyên Mông. Tại đền cũng phối thờ nhị vị thân sinh của hai vị nguyên soái Trần Đông, Trần Điển là thân phụ Trần Nguyệt Kỷ và thân mẫu Hùng Triều Vương Mẫu. Đức Ông cửa Suốt là Trần Quốc Tảng, con trai thứ ba của Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn. Nhân dân kể rằng ông là người có tài chiến đấu nhưng vì làm cho cha bất bình mà bị đày ra cửa Suốt, tỉnh Quảng Ninh. Ông cũng là người có công trong trận chiến chống quân Nguyên Mông nên được nhân dân ở đây thờ phụng. Thái Bình Sát Hải Đại Vương theo thần tích tên là Hoàng Minh - con của trinh nữ Hoàng Thị (Trinh nữ Hoàng Cô), nàng mang thai khi vô tình buộc lông trâu thần vào yếm. Hoàng Minh có tài bơi lội như rồng liền phong làm tướng cho theo hầu Hưng Đạo Vương cùng lo việc quân cơ. Trong trận chiến ở cửa Đại Bàng, Hoàng Minh đã theo lệnh quân đục thủng hàng trăm chiến thuyền giặc. Trinh nữ Hoàng Cô theo thần tích là mẹ của Sát Hải Đại Vương. Theo điều tra khảo sát, người dân xã Thụy Trường cho biết trong đền Chòi có thờ hai vị thánh mẫu là Hùng Triều Vương Mẫu và Trinh nữ Hoàng Cô. Xét theo bài trí trong đền Chòi, chỉ có hai ban thờ Mẫu duy nhất: ban thờ Hùng Triều Vương Mẫu ở trong Hậu cung, ban Mẫu còn lại ở tòa điện Đệ nhị (Mẫu Đệ Tam). Xét theo truyền thuyết thì Trinh nữ Hoàng Cô là người đã sinh ra vị thủy thần là Sát Hải Đại Vương. Do đó, có thể phỏng đoán Mẫu Đệ Tam được thờ trong đền Chòi là Trinh nữ Hoàng Cô. Đế Thích, Diêm La là những vị thần mà thân phụ, thân mẫu hai vị Đông Công, Điển Công thờ. Sau này, khi vương phụ, vương mẫu mất, các ông tiếp tục thờ cúng hai vị thần này. Đế Thích là vị thần cai quản Thiên phủ, Diêm La cai quản Địa phủ. Trong thần tích cũng kể rằng, nhờ có sự giúp sức của hai vị thần này, Đông Công và Điển Công mới đuổi được giặc Xích Tụy. Hiện hai vị được thờ tại ban Thượng trong Hậu cung đền Chòi. Tam Tòa Lục Bộ là các quan văn, quan võ dưới trướng của hai vị Nguyên soái Điển và Nguyên soái Đông. Hiện vẫn chưa tìm được thân thế của sáu vị quan này, các vị được thờ tại gian Ống muống.
Giếng Mắt rồng tại di tích đền Chỏi - Hưng Yên
Lễ hội Đền Chòi – Nơi hội tụ hồn cốt quê hương
Nếu có dịp ghé thăm Thụy Trường vào tháng Bảy âm lịch, du khách sẽ được hòa mình vào không gian rộn ràng của lễ hội truyền thống Đền Chòi, một sự kiện văn hóa kéo dài xuyên suốt từ ngày mồng Một đến ngày Hai mươi mốt. Bên cạnh đó, tại đền còn có nhiều sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng nhằm tưởng nhớ công ơn của các vị thần được thờ tự tại đền như ngày Sóc, Vọng hàng tháng, lễ cầu an vào tháng Giêng hoặc tháng Hai (âm lịch), lễ ngày sinh nhật (ngày mùng bốn tháng Giêng) và lễ ngày hóa (ngày Rằm tháng Mười Âm lịch) của hai vị tướng Trần Đông, Trần Điển; lễ khánh hạ (mùng Một tháng Tư âm lịch)… Các sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng diễn ra tại đền Chòi đã góp phần thỏa mãn nhu cầu tâm linh của nhân dân địa phương, đồng thời cũng tạo ra không gian giao lưu, gắn kết cộng đồng, bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa - nghệ thuật truyền thống của dân tộc.
Di tích đền Chòi và các sinh hoạt hoạt văn hóa, tín ngưỡng diễn ra tại đền không chỉ góp phần tạo nên sự cố kết cộng đồng, hướng về cội nguồn, giúp cân bằng đời sống tâm linh, tạo ra sự giao lưu văn hóa…, nó còn hàm chứa trong đó nhiều giá trị văn hóa truyền thống mang tính nhân văn, nổi bật là giá trị giáo dục đạo đức, giáo dục truyền thống đoàn kết, yêu nước cho các thế hệ trẻ, góp phần hình thành và hoàn thiện nhân cách cho mỗi cá nhân trong cộng đồng xã hội.
Hành trình bảo tồn và kết nối di sản
Để phát huy tối đa giá trị của di tích quốc gia đền Chòi, việc đầu tư vào quảng bá hình ảnh là nhiệm vụ cấp thiết. Khi người dân thấu hiểu được linh hồn và giá trị của di sản, họ sẽ có những chuyển biến tích cực trong tư duy và hành động bảo tồn.
Hiện nay, công tác nghiên cứu tại đền Chòi vẫn tồn tại nhiều khoảng trống, đặc biệt là sự thiếu hụt thông tin về các nhân vật được thờ phụng và các quy chuẩn nghi lễ ngay cả trong nội bộ ban quản lý. Chính vì thế, chính quyền cần ưu tiên tổ chức các đoàn khảo sát chuyên sâu để giải mã các giá trị lịch sử và văn hóa tâm linh. Những kết quả nghiên cứu này sẽ là tư liệu quý giá để giáo dục cộng đồng, giúp người dân thêm gắn kết, yêu quý và chủ động hơn trong việc bảo vệ di sản quý báu của địa phương. Sự gắn bó mật thiết của cộng đồng với các lễ hội cổ truyền chính là minh chứng rõ nét cho ý thức gìn giữ những giá trị văn hóa lâu đời. Đây là nền tảng cốt lõi giúp bảo vệ và làm dày thêm bản sắc dân tộc trong bối cảnh hiện nay.
Một chuyến hành hương về Đền Chòi sẽ càng trở nên hoàn hảo nếu du khách kết hợp khám phá rừng ngập mặn Thụy Trường. Sáng, du khách tham quan và dâng hương tại Đền Chòi, tìm hiểu về lịch sử khai hoang lấn biển. Trưa có thể thưởng thức đặc sản vùng biển Thái Thụy như gỏi nhệch, nộm sứa hay mắm cáy đậm đà. Và chiều tối du khách có thể ngồi thuyền xuyên qua những cánh rừng bần, rừng mắm xanh rì, tận hưởng luồng gió biển mát rượi và ngắm nhìn từng đàn chim di cư chao liệng.
Đền Chòi xã Đông Thụy Anh không bóng bẩy, phô trương như những công trình tâm linh mới nổi, nhưng chính nét trầm mặc, cổ kính và câu chuyện lịch sử hào hùng đã tạo nên sức hút riêng biệt của địa danh đặc biệt này.
Phan Thị Trà