Trong kho tàng lễ hội truyền thống Việt Nam, chùa Keo và lễ hội chùa Keo luôn giữ một vị trí đặc biệt.
Không chỉ nổi tiếng bởi quy mô, bề dày lịch sử, lễ hội nơi đây được diễn ra trong không gian kiến trúc cổ độc nhất mang trong mình nhiều giá trị riêng biệt hiếm có, được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế kỷ. Đó là sự kết tinh của tôn giáo, tín ngưỡng dân gian, đạo lý uống nước nhớ nguồn và sức sống bền bỉ của văn hóa làng Việt.
Kéo lửa, thổi cơm thi tại lễ hội chùa Keo mùa Xuân
Chùa Keo có tên chữ là Thần Quang tự, thuộc xã Vũ Tiên, tỉnh Hưng Yên. Chùa được xếp hạng Di tích quốc gia năm 1962 và Di tích cấp quốc gia đặc biệt năm 2012. Chùa Keo là nơi thờ Phật, thờ Đức Thánh Không Lộ Thiền sư và những người có công dựng chùa. Khác với nhiều nơi chỉ có một kỳ hội chính, tại chùa Keo “xuân - thu nhị kì”, một năm hai kì lễ hội: Lễ hội mùa Xuân và lễ hội mùa Thu. Mỗi mùa hội mang sắc thái riêng. Lễ hội mùa Xuân được tổ chức vào ngày mùng 4 tháng Giêng hàng năm, với ý nghĩa mở đầu năm mới cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa. Hội Thu là đại lễ truyền thống lớn nhất trong năm được tổ chức vào trung tuần tháng 9 âm lịch hàng năm với 03 ngày rước từ 13 - 15/9, tái hiện đậm nét không gian lễ hội cổ truyền với nhiều nghi thức đặc sắc, thu hút đông đảo Nhân dân và du khách thập phương. Với những giá trị đặc biệt đó, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ra Quyết định số 217/QĐ-BVHTTDL ngày 19/01/2017 ghi danh Lễ hội chùa Keo vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Dù cho cha mắng mẹ treo
Em không bỏ hội chùa Keo hôm rằm
Câu ca ấy đi vào tâm thức bao đời người dân vùng đồng bằng Bắc Bộ, để mỗi độ thu về, chùa Keo lại trở thành nơi hội tụ của ký ức cộng đồng, niềm tin tâm linh và niềm tự hào di sản quê hương.
Dấu ấn riêng biệt của một lễ hội thờ Đức Thánh tổ Không Lộ thiền sư
Giá trị nổi bật đầu tiên của lễ hội chùa Keo là việc tôn thờ Thiền sư Dương Không Lộ - vị Quốc sư nổi tiếng thời Lý, người được nhân dân suy tôn là Đức Thánh. Trong tâm thức dân gian, Ngài không chỉ là bậc chân tu đắc đạo mà còn là người có công chữa bệnh cứu dân, giúp đời, đem lại bình an cho nhân thế. Vì vậy, lễ hội chùa Keo không đơn thuần là hoạt động tín ngưỡng mà còn là dịp để cộng đồng tri ân bậc tiền nhân, tôn vinh tinh thần từ bi, cứu độ và đạo lý “uống nước nhớ nguồn” của dân tộc.
Trong 3 ngày tổ chức lễ rước, mỗi ngày rước lại mang một ý nghĩa rất riêng. Ngày 13/9 ngày đầu tiên của lễ rước, theo tiểu sử Thánh tổ truyền lại thiền sư viên tịch vào ngày mùng 3 tháng 6 năm Giáp Tuất khi xưa, nên đến 13/9 theo tuần tiết lễ của người Việt, đó là lễ 100 ngày kể từ ngày mất. Lễ hội được dân trong làng gọi bằng câu “đại tai Thánh hội”, nghi thức rước kiệu được tổ chức là hình thức tri ân, tưởng nhớ ân đức của Ngài nên vào ngày này, duy nhất chỉ có hoạt động tế lễ rước còn các hoạt động văn hóa, văn nghệ đều tạm dừng. Lễ rước ngày 14/9 lại mang một hào khí rất riêng vì theo sử sách lưu truyền, đó là ngày sinh của đức Thánh tổ. Vào ngày này, các trò chơi dân gian, văn hóa văn nghệ diễn ra tưng bừng trong niềm hoan hỉ. Kiệu của Thánh tổ cũng được đưa ra rước vào ngày mà Ngài đản sinh. Theo một cụ cao niên trong làng thì “Kiệu Thánh tổ được rước trong ngày kỉ niệm ngày sinh Thánh tổ với mong muốn, ý nghĩa đức Thánh đang du ngoạn ra ngoài, gần hơn với lời nguyện cầu của dân chúng, để những cầu nguyện, những ước mong của dân làng nói riêng và nhân dân du khách thập phương nói chung đều được Ngài minh chứng, độ trì”. Đây chính là ý nghĩa riêng biệt trong lễ hội chùa Keo mùa Thu. Ngày cuối của lễ rước được tổ chức vào ngày rằm vì đó là ngày tuần của nhà Phật. Đây là sự kết hợp giữa tôn giáo và tín ngưỡng bản địa. Một yếu tố mang săc thái văn hóa riêng của vùng quê giàu truyền thống văn hóa nơi đây.
Lễ rước kiệu Đức Thánh Dương Không Lộ trong lễ hội chùa Keo mùa Thu
Nơi còn giữ được hệ thống nghi lễ cổ truyền đặc sắc
Lễ hội chùa Keo được bảo tồn gần như nguyên vẹn các nghi thức, phong tục và giá trị cốt lõi từ xa xưa. Từ lễ khai chỉ, lễ dâng hương, tế Thánh, rước kiệu… đều được thực hiện trang trọng, đúng nghi lễ truyền thống, phản ánh tính chuẩn mực của một lễ hội cổ xưa.
Nổi bật nhất là lễ rước Thánh - linh hồn của lễ hội chùa Keo mùa thu. Trong tiếng trống hội rền vang, cờ thần phấp phới, đoàn rước uy nghi tiến bước giữa biển người thành kính, tạo nên khung cảnh vừa linh thiêng vừa rực rỡ sắc màu. Những bước chân đều nhịp của đội rước, tiếng chiêng trống hòa vang, nghi trượng cổ truyền tề chỉnh… tất cả như đưa người xem trở về không khí hội làng truyền thống hàng trăm năm trước. Đây không chỉ là nghi lễ tôn giáo mà còn là một “bảo tàng sống” của văn hóa dân gian Việt Nam.
Phần hội dân gian đậm hồn quê Bắc bộ
Nếu phần lễ thể hiện chiều sâu tâm linh thì phần hội chùa Keo lại mang sắc thái vui tươi, mộc mạc và gần gũi của làng quê Bắc Bộ. Những trò chơi dân gian như: bắt vịt, leo cầu ngô, biểu diễn nghệ thuật truyền thống luôn tạo nên không khí rộn ràng, náo nhiệt. Đặc biệt, trò leo cầu ngô là hình ảnh rất riêng, rất duyên của hội chùa Keo. Cây cầu tre trơn nhẵn bắc trên mặt hồ, người chơi cố gắng giữ thăng bằng để tiến lên trong tiếng reo hò cổ vũ của người xem. Tiếng cười giòn giã, sự hào hứng cộng đồng và nét dân dã của trò chơi khiến lễ hội thêm gần gũi, hấp dẫn. Đây là giá trị mà nhiều lễ hội hiện đại khó có thể tái hiện. Trò bắt vịt cũng mang đậm hơi thở nông nghiệp vùng châu thổ sông Hồng, gợi nhớ cuộc sống lao động gắn với sông nước, đồng ruộng của cư dân xưa. Những trò hội tưởng như giản dị ấy lại chứa đựng chiều sâu văn hóa cộng đồng, phản ánh trí tuệ dân gian và tinh thần lạc quan của người Việt.
Thi bắt vịt tại lễ hội chùa Keo
Lễ hội diễn ra trong không gian kiến trúc cổ độc nhất
Một giá trị riêng biệt không thể tách rời lễ hội chùa Keo chính là việc lễ hội được tổ chức trong quần thể kiến trúc cổ đặc sắc bậc nhất Việt Nam. Chùa Keo nổi tiếng với nghệ thuật kiến trúc gỗ truyền thống, kết cấu tinh xảo, hài hòa với cảnh quan thiên nhiên. Nổi bật là Gác chuông chùa Keo - công trình tiêu biểu với dáng vẻ thanh thoát, được xem là kiệt tác kiến trúc cổ Việt Nam. Âm vang của hệ thống Đại hồng chung trên gác chuông vang lên trước ngày lễ rước là lời xin phép sâu lắng và đầy cảm xúc, cũng là lời nguyện cầu cho một mùa lễ hội được tổ chức thành công. Đây là sự cộng hưởng hiếm có giữa di sản vật thể và di sản phi vật thể.
Sức hấp dẫn từ giá trị nhân văn và tính cộng đồng
Lễ hội chùa Keo hấp dẫn không chỉ bởi nghi lễ hay trò hội, mà còn bởi giá trị nhân văn sâu sắc. Người dân đến hội để cầu bình an, cầu sức khỏe, cầu mùa màng tươi tốt; đồng thời gặp gỡ họ hàng, kết nối tình làng nghĩa xóm, vun đắp sự gắn bó cộng đồng. Trong nhịp sống hiện đại nhiều biến động, lễ hội trở thành điểm tựa tinh thần để con người tìm về cội nguồn và những giá trị bền vững.
Một nét quý hiếm khác là vai trò chủ thể cộng đồng trong lễ hội vẫn được giữ gìn rõ nét. Người dân địa phương không đứng ngoài cuộc mà trực tiếp tham gia tổ chức, truyền dạy nghi thức, chuẩn bị lễ vật, luyện tập đội hình rước, gìn giữ quy ước làng hội. Với số lượng khoảng 500 thành viên tham gia lễ rước với nhiều thành phần, độ tuổi: Từ các cụ cao niên tham gia đội các cụ áo vàng, lực lượng thanh niên trai tráng tham gia các đội kiệu, các em nhỏ tích cực tham gia đội sanh tiền mõ lộn, đội bơi trải dưới hồ… tất cả làm nên một lễ rước mang tính cố kết cộng động, làng xã. Chính Nhân dân là người nắm giữ hồn cốt lễ hội, giúp di sản được trao truyền tự nhiên từ thế hệ này sang thế hệ khác. Chính sự tiếp nối liên tục ấy khiến lễ hội không bị “đóng khung trong quá khứ”, mà luôn sống động trong đời sống hôm nay.
Di sản đang được gìn giữ và lan tỏa
Ngày nay, cùng với sự quan tâm của các cấp, các ngành và toàn thể nhân dân, lễ hội chùa Keo tiếp tục được tổ chức theo hướng trang trọng, an toàn, văn minh, giữ gìn bản sắc truyền thống. Công tác quản lý di tích, bảo vệ cảnh quan, hướng dẫn du khách, giữ gìn vệ sinh môi trường và phát huy giá trị du lịch văn hóa ngày càng được chú trọng.
Lễ hội không chỉ phục vụ nhu cầu tôn giáo, tín ngưỡng của Nhân dân mà còn là sản phẩm du lịch văn hóa tiêu biểu, góp phần quảng bá hình ảnh quê hương giàu truyền thống lịch sử, văn hóa và lòng hiếu khách.
Niềm tự hào của một miền di sản
Giữa dòng chảy hiện đại, lễ hội chùa Keo vẫn giữ được hồn cốt riêng: cổ kính mà sống động, linh thiêng mà gần gũi, trang nghiêm mà rộn ràng sắc hội. Đó là nơi quá khứ gặp gỡ hiện tại, nơi cộng đồng tìm thấy sự gắn kết, nơi những giá trị truyền thống tiếp tục được gìn giữ và tỏa sáng. Mỗi mùa hội về, tiếng trống hội chùa Keo lại vang lên như lời mời gọi tha thiết đối với du khách gần xa về với miền di sản để cảm nhận vẻ đẹp trường tồn của văn hóa Việt Nam.
Nguyễn Thị Duyên