Nhắc tới xã Bình Thanh là nhắc tới một miền quê vùng hạ lưu sông Hồng với những cánh đồng ngập tràn màu xanh trù phù. Nơi đây giáp sông Hồng, hướng ra cửa Ba Lạt - vốn được coi là tấm bản lề của huyện Kiến Xương, đồng thời là một trong những vùng đất có lịch sử hình thành sớm nhất của tỉnh Thái Bình ngày trước. Giữa không gian yên bình ấy, đình Hữu Tiệm hiện lên với vẻ cổ kính, linh thiêng, gắn bó mật thiết với đời sống của cộng đồng dân cư địa phương. Không chỉ là công trình kiến trúc nghệ thuật tiêu biểu, ngôi đình còn là trung tâm sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng tâm linh, nơi người dân tưởng nhớ các bậc tiền nhân, gìn giữ phong tục, nghi lễ và trao truyền những giá trị văn hóa qua nhiều thế hệ.
Đình Hữu Tiệm trước kia thuộc thôn Hữu Tiệm, xã Quang Hưng, huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình, nay là thôn Hữu Tiệm, xã Bình Thanh, tỉnh Hưng Yên. Đây là nơi thờ phụng nhị vị Thành hoàng làng: Hoàng Giang Đại Lan Quan Sơn Đại Vương và Hoàng Giang Nhị Lang Quản Lộ Đại Vương. Theo thần tích lưu giữ tại di tích, các Ngài là những vị tướng có công phò tá Lý Bí và Triệu Việt Vương (Triệu Quang Phục) chống quân Lương, góp phần bảo vệ nền độc lập của nước Vạn Xuân vào thế kỷ VI.
Đình Hữu Tiệm, xã Bình Thanh, tỉnh Hưng Yên
Theo cuốn thần tích chữ Hán niên hiệu Vĩnh Hựu thứ 2 (1737) hiện đang lưu giữ tại đình cùng lời truyền kể của các bậc cao niên trong làng cho biết đình Hữu Tiệm được xây dựng vào khoảng năm 572, thế kỷ thứ VI, sau khi Đại Lan, Nhị Lang qua đời. Tương truyền, Lý Phật Tử đặt bảng an dân cho phép nhân dân lập đền thờ phụng. Tới năm 968 (thế kỷ X), Đinh Bộ Lĩnh sau khi lên ngôi Hoàng đế đã truy phong mỹ tự cho hai thần và ban tiền vàng cho làng Hữu Tiệm tu sửa miếu để đời đời phụng thờ.
Khoảng cuối thế kỷ XVII, dưới thời Lê Trung Hưng, đình Hữu Tiệm được tôn tạo xây dựng với quy mô lớn, từng được xem là một trong những ngôi đình bề thế, to đẹp của huyện Kiến Xương lúc bấy giờ. Trải qua thời gian dài, dưới tác động của thiên nhiên cùng bao biến cố thăng trầm lịch sử, ngôi đình bị xuống cấp nặng. Vào cuối thế kỷ XIX, nhân dân địa phương đóng góp tiền của, công sức tôn tạo lại ngôi đình trên nền móng cũ với chất liệu chủ yếu là gạch, vôi vữa trộn mật. Từ đó tới nay, ngôi đình đã trải qua nhiều lần tu bổ lớn vào các năm 1946, 1992, 2000, 2010 và 2016. Hiện nay, các công trình hạng mục chính của di tích vẫn bảo lưu phong cách kiến trúc thời Nguyễn với nhiều nét độc đáo, đặc sắc mang đậm dấu ấn văn hoá truyền thống của đất và người nơi đây.
Đình Hữu Tiệm tọa lạc trên khu đất rộng 2.710,8 m², có cảnh quan hài hòa, thanh bình. Quy mô kiến trúc không quá đồ sộ nhưng công trình mang vẻ trang nghiêm, đậm nét văn hóa của vùng quê lúa. Khu nội tự được bố trí khép kín, hài hòa, gồm 7 tòa với 20 gian: Ngũ lâu, Phương đình, Tả vu, Hữu vu, Tiền tế, Ống muống và Hậu cung. Nổi bật trong quần thể kiến trúc là tòa Ngũ lâu - hạng mục tiêu biểu cho phong cách kiến trúc dân gian truyền thống đầu thế kỷ XX ở vùng đồng bằng Bắc Bộ. Bên cạnh đó, các cấu kiện trang trí trên mái Hậu cung và bộ khung kiến trúc tòa Tiền tế cũng góp phần tạo nên nét riêng của di tích.
Từ những mảnh sành, sứ kết hợp với màu vẽ và chất liệu vôi vữa trộn mật truyền thống, các nghệ nhân xưa đã tạo tác nên những hình tượng tứ linh, tứ quý sinh động, giàu giá trị nghệ thuật. Những họa tiết này vừa thể hiện đôi tay tài hoa, óc sáng tạo tuyệt với của người thợ dân gian, vừa phản ánh sự giao thoa, ảnh hưởng của kiến trúc cung đình Huế đối với kiến trúc tín ngưỡng dân gian ở vùng đồng bằng Bắc Bộ vào cuối thời Nguyễn.
Nghệ thuật đắp vẽ rồng, lân tại đình Hữu Tiệm, xã Bình Thanh, tỉnh Hưng Yên
Giá trị kiến trúc, nghệ thuật của đình Hữu Tiệm còn được thể hiện qua hệ thống di vật phong phú, có giá trị văn hóa và thẩm mỹ như: ngai thờ, mũ thờ, bài vị, long đình, kiệu bát cống…. Di tích còn lưu giữ nhiều tư liệu, hiện vật gắn với quá trình hình thành, tồn tại và tu bổ như thần tích, địa bạ, sắc phong, hoành phi, câu đối. Đây là những nguồn tư liệu quan trọng góp phần tìm hiểu các nhân vật được thờ phụng, đồng thời cung cấp thông tin về quá trình hình thành, phát triển làng xã và tình hình ruộng đất của làng Hữu Tiệm. Việc các di vật, tư liệu được các các bậc cao niên trong làng bảo vệ, gìn giữ, trao truyền liên thế hệ cho thấy ý thức bảo tồn và tiếp nối di sản văn hóa của cộng đồng làng Hữu Tiệm nói riêng, xã Bình Thanh nói chung.
Ngai thờ, bài vị lưu giữ tại đình Hữu Tiệm, xã Bình Thanh, tỉnh Hưng Yên
Không chỉ có giá trị về kiến trúc, nghệ thuật, đình Hữu Tiệm còn gắn với nhiều sự kiện lịch sử trong quá trình đấu tranh dựng nước và giữ nước của dân tộc.
Trong thời kỳ phong kiến, khu vực này từng là một trong những địa bàn hoạt động của nghĩa quân do Phan Bá Vành lãnh đạo trong cuộc đấu tranh chống triều đình nhà Nguyễn vào đầu thế kỷ XIX. Đến thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, đình tiếp tục là địa điểm ghi dấu nhiều hoạt động cách mạng của nhân dân địa phương. Nơi đây từng được sử dụng làm địa điểm bỏ phiếu bầu đại biểu Quốc hội khóa I, bầu Hội đồng nhân dân các cấp, tổ chức các lớp bình dân học vụ; đồng thời là nơi nuôi giấu cán bộ cách mạng, hội họp của cán bộ từ Trung ương về chỉ đạo phong trào tại khu vực Kiến Xương - Tiền Hải và tập hợp lực lượng dân quân, du kích tham gia chiến đấu, chống các cuộc càn quét của địch. Những hoạt động đó góp phần vào thắng lợi của phong trào cách mạng ở địa phương cũng như sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước. Ghi nhận những đóng góp của nhân dân Hữu Tiệm, năm 1980, Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Phạm Văn Đồng thay mặt Nhà nước trao tặng “Bằng có công với nước” cho nhân dân địa phương, nhằm biểu dương tinh thần yêu nước, ý chí kiên cường và những đóng góp trong việc giúp đỡ, bảo vệ cách mạng, góp phần vào thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám. Đây là niềm tự hào, đồng thời là nguồn động viên để các thế hệ người dân tiếp tục gìn giữ và phát huy truyền thống cách mạng, yêu nước của quê hương.
Ngày nay, đình Hữu Tiệm tiếp tục giữ vai trò là trung tâm sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng, đồng thời là nơi lưu giữ và trao truyền những giá trị truyền thống qua nhiều thế hệ. Hằng năm, vào dịp xuân thu nhị kỳ, đình Hữu Tiệm tổ chức lễ hội truyền thống (từ ngày 18 - 20 tháng Giêng và ngày 17, 18 tháng 9 âm lịch) với nhiều nghi thức tế lễ cổ truyền và các trò chơi dân gian mang tinh thần thượng võ. Lễ hội không chỉ thể hiện lòng thành kính, tri ân các bậc tiền nhân mà còn góp phần gắn kết cộng đồng, vun đắp tình đoàn kết trong đời sống văn hóa - xã hội địa phương. Đặc biệt, tục giao chạ giữa hai làng Hữu Tiệm và Trà Đông là nét sinh hoạt văn hóa dân gian đặc sắc, thể hiện mối quan hệ gắn bó, tinh thần đoàn kết và truyền thống hòa hiếu lâu đời giữa cư dân hai làng. Với không gian di tích cổ kính, cảnh quan yên bình cùng những nghi thức, phong tục được gìn giữ, đình Hữu Tiệm trở thành điểm hội tụ của người dân địa phương, con em xa quê và du khách thập phương mỗi dịp lễ hội. Qua đó góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa và thúc đẩy đời sống văn hóa – xã hội, phát triển kinh tế địa phương.
Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa và kiến trúc nghệ thuật, di tích đình Hữu Tiệm đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng là di tích quốc gia, loại hình kiến trúc nghệ thuật theo Quyết định số 2917/QĐ-BVHTTDL, ngày 29/10/2026. Đây không chỉ là sự ghi nhận xứng đáng đối với những giá trị đặc sắc của di tích mà còn là niềm tự hào của Đảng bộ, chính quyền và nhân dân địa phương. Danh hiệu cao quý này đồng thời đặt ra trách nhiệm trong công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản, để đình Hữu Tiệm mãi là nơi lưu giữ những dấu ấn lịch sử, văn hóa, là điểm tựa tinh thần trong đời sống cộng đồng. Qua đó, góp phần giáo dục truyền thống, bồi đắp tình yêu quê hương, lòng tự hào dân tộc cho các thế hệ hôm nay và mai sau, để những giá trị văn hóa tốt đẹp của cha ông tiếp tục được gìn giữ, trao truyền và lan tỏa.
Nguyễn Khánh Hạ