TRỐNG ĐỒNG ĐỘNG XÁ Xã Lương Bằng - Tỉnh Hưng Yên

     Ra đời vào nửa cuối thiên niên kỷ thứ I trước Công nguyên, trống đồng là loại nhạc khí đặc biệt, giữ vai trò trọng yếu trong đời sống tâm linh và sinh hoạt của cư dân Lạc Việt cổ. Không chỉ vang lên trong các dịp lễ hội rộn ràng hay những buổi lễ cầu mùa no ấm, tiếng trống đồng còn là hiệu lệnh giữ nước trong chiến tranh, trở thành biểu tượng thiêng liêng đại diện cho vương quyền và thần quyền Bách Việt. Vượt ra khỏi giá trị của một nhạc cụ hay một biểu tượng quyền lực, trống đồng còn là tài sản quý báu, theo chân chủ nhân vào cõi vĩnh hằng với tư cách là món đồ tùy táng linh thiêng, minh chứng cho một thời kỳ văn minh rực rỡ.

     Thuộc dòng cổ vật độc đáo và tiêu biểu cho đỉnh cao văn hóa Đông Sơn, trống đồng Động Xá là một chứng tích lịch sử vô giá của vùng đất nhãn Hưng Yên. Báu vật này được phát hiện vào ngày 23/12/1997 bởi một đội dân công thuộc “Quỹ tình thương” trong lúc đào mương làm thủy lợi tại cánh đồng phía Đông, thôn Động Xá, thị trấn Lương Bằng, huyện Kim Động (nay là xã Lương Bằng, tỉnh Hưng Yên). Ngay sau đó, trống đã được đưa về Bảo tàng tỉnh Hưng Yên để bảo quản, lưu giữ, phục vụ cho công tác nghiên cứu và đón khách tham quan.
     Theo hệ thống phân loại của nhà khoa học người Áo Franz Heger, trống đồng Động Xá được xếp vào loại H1 với niên đại xa xưa, cách ngày nay khoảng 2.000 đến 2.500 năm. Trống mang kích thước cân đối với chiều cao 32cm, đường kính mặt 44cm, đường kính chân đáy 49cm và sở hữu trọng lượng gần 12kg. Về mặt tạo hình, trống được đúc liền khối nhưng phân định rõ ràng thành ba phần: tang trống, thân trống và chân trống. Mỗi phần không chỉ đảm nhận một công năng riêng biệt mà còn khoác lên mình những dải họa tiết, hoa văn trang trí vô cùng đặc sắc và tinh xảo, cụ thể:

     * Tang trống: gồm mặt trống và tang trống. Mặt trống được đúc liền trùng khít với tang trống. Chính giữa mặt trống đúc nổi hình ngôi sao 9 cánh, trong là hình mặt trời. Bao quanh ngôi sao là 7 vành hoa văn: vành 1,3,5,7 là hoa văn răng cưa; vành 2, 6 là những vòng tròn chấm giữa có tiếp tuyến; vành 4 là hình 4 con chim Lạc bay ngược chiều kim đồng hồ. Đặc biệt, gần rìa mặt trống trang trí 4 chú chẫu chàng nhỏ bé, mình dài, thân mỏng, dáng ngồi sinh động. Từ ngàn năm nay, những con vật như: trâu, bò, cóc, vịt, chẫu chàng là những con vật rất gần gũi, quen thuộc của cư dân trồng lúa nước ở Việt Nam. Vì vậy, những khối tượng chẫu chàng trên mặt trống đồng Động Xá chính là biểu tượng rõ nét mang đặc trưng của nền văn hóa Đông Sơn. Ngoài chức năng trang trí, mặt trống còn được dùng để đánh tạo tiếng vang. Phần tang trống được xem là chiếc hộp cộng hưởng nhằm khuếch đại âm thanh khi đánh vào mặt trống. Trên tang trống có 4 vành hoa văn: vành số 1, 3 trang trí hoa văn hình răng cưa; vành số 2 là những hình vòng tròn đồng tâm; vành số 4 là hoa văn hình thuyền độc mộc trên có người ngồi chia thành 6 nhóm khác nhau vòng quanh tang trống.  Hình ảnh đoàn người phụ nữ mặc áo dài tứ thân cổ tròn, dưới mặc váy lộ cả bắp chân, khuôn mặt đẹp, mũi cao, đeo vòng khuyên tai lớn, tóc quấn trần búi gọn phía sau. Ngồi trên thuyền hai người phụ nữ thư thái chèo thuyền về phía trước, thắt lưng gọn gàng. Hình vẽ tiếp theo cũng diễn tả hai người phụ nữ trong tư thế nhìn nghiêng, mặc trang phục áo dài tứ thân, đầu đội mũ, phía sau có dải lụa che sau mũ, tỏa dài xuống, tai đeo khuyên to. Người phụ nữ phía trước khăn lụa sau mũ bay lên cao. Ở một nhóm khác diễn tả hai người phụ nữ đang cúi xuống mạn thuyền che nửa người, tuy vậy vẫn lộ rõ hai vạt áo buộc dải dính nhau. Hai đầu mũi thuyền độc mộc cong vênh lên cao, được trang trí bằng bốn vòng tròn đồng tâm. Tiếp đến là hình một người phụ nữ ngồi chèo thuyền một mình trong trang phục áo tứ thân, đầu tóc quấn sát thân. 

     * Thân trống: hình trụ đứng, đây là bộ phận để nắn âm thanh. Phần thân được chia thành 8 ô theo chiều dọc. Trong mỗi ô trang trí hình những chú trâu đang gặm cỏ, hai sừng cong vênh lớn, đậu trên lưng và vai trâu là những chú cò trắng mỏ dài. Độc đáo hơn cả là hình đúc nổi đôi trâu đang giao phối trong tư thế trâu cái hai chân trước choãi, đầu gục xuống, trâu đực đuôi cong, hai vai gồ sống chậu chồm nhẩy lên lưng trâu cái, một chân trước giơ lên làm nhiệm vụ truyền lại giống nòi. Ngăn giữa các ô trang trí là hoạ tiết vòng tròn đồng tâm tiếp tuyến đứng, chấm dài. Phần dưới trang trí bốn vành hoa văn: vành 1 là những hình chấm nhỏ, vành 2,4 hoa văn răng cưa, vành 3 là những hình vòng tròn đồng tâm. Tiếp nối giữa tang và thân trống là 4 đôi quai kép, trang trí hoa văn bện thừng. Bề mặt trống được phủ một lớp patin màu xanh xám. Tang và thân trống có một số lỗ thủng nhỏ là dấu vết của những con kê để lại khi đúc.
     * Chân trống: được tạo nở choãi hình nón cụt, đây được coi là cửa mở để âm thanh của trống thoát ra và lan tỏa nhanh chóng, phần này để trơn không trang trí hoa văn. 

     Có thể nói, trống đồng Động Xá là một trong những kiệt tác của thời kỳ đầu dựng nước, mang đậm giá trị lịch sử, văn hoá, nghệ thuật. Trống được tạo tác hoàn toàn bằng phương pháp thủ công truyền thống. Những hình vẽ và kiểu nét đồ họa trang trí trên trống là những hình vẽ hiếm hoi trên trống đồng, do vậy trống là hiện vật gốc độc bản. Với những họa tiết hoa văn, đồ án trang trí mỹ thuật hiếm hoi, sinh động và độc đáo trên trống đã cho thấy tài năng, sự sáng tạo, kỹ thuật chế tác đồ đồng thau tuyệt vời của người chủ nhân sáng tạo ra chúng. Đồng thời, cho thấy sự cự thịnh và lịch sử phát triển của nền mỹ thuật kim khí, phản ảnh đời sống vật chất và tinh thần phong phú của tổ chức xã hội thời kỳ dựng nước. Không chỉ vậy, trống đồng Động Xá còn là hiện vật khảo cổ học minh chứng từ xa xưa trên địa bàn tỉnh Hưng Yên đã từng có các cư dân thời đại Hùng vương đến sinh cơ lập nghiệp. 
     Xét từ quan điểm loại hình học và mỹ thuật học, trống đồng Động Xá là một tiêu bản độc bản, mang ngôn ngữ tạo hình đặc sắc và giá trị thẩm mỹ vượt trội thuộc phức hệ văn hóa Đông Sơn lừng danh thế giới. Đặt trong tiến trình phát triển của tô-tem giáo và tư duy nghệ thuật đương thời, cổ vật này sở hữu những "biến thể" hoa văn và đồ án trang trí vô cùng khác lạ so với các trống cùng kỷ nguyên. Thay vì các khối tượng cóc hay vịt thường thấy ở rìa mặt trống, các nghệ nhân Đông Sơn xưa đã lựa chọn bố cục bốn khối tượng tròn chẫu chàng tại bốn góc – một biểu tượng tín ngưỡng phồn thực gắn liền với nghi lễ cầu mưa của cư dân nông nghiệp lúa nước. Đặc biệt, đồ án trắc diện diễn tả đoàn người mặc phục trang áo tứ thân, váy ngắn đang trong tư thế tĩnh tại ngồi chèo thuyền quanh băng hoa văn chủ đạo ở tang trống là một tư liệu hiện vật học vô cùng quý hiếm, đóng vai trò là "hóa thạch sống" hỗ trợ đắc lực cho công tác giải mã và phục dựng lịch sử trang phục thời kỳ Hùng Vương. Sự phá cách trong tư duy mỹ thuật của trống Động Xá còn được khẳng định mạnh mẽ ở phần thân trống với các dải băng trang trí hình tượng loài trâu (thay thế cho mô-típ hươu hoặc bò quen thuộc), trong đó tiêu biểu nhất là đồ án lưỡng ngưu giao phối - một mật mã tạo hình đỉnh cao phản ánh khát vọng sinh sôi nảy nở, cầu mong sự trường tồn của sự sống và mùa màng trong thế giới quan khảo cổ học tiền sơ sử.
     Nhìn từ góc độ mỹ thuật, những họa tiết hoa văn trên trống đồng Động Xá thực sự là một thế giới nghệ thuật phong phú và đa dạng, được cổ nhân tạo tác vô cùng công phu, tỉ mẩn và chau chuốt đến từng chi tiết nhỏ. Điểm nhấn độc đáo chính là các biểu tượng hình người trên tang trống, vốn được diễn tả khéo léo qua ngôn ngữ tạo dáng cách điệu và ước lệ bằng các hình kỷ hà học mang đậm dấu ấn thời đại. Tất cả những yếu tố ấy hòa quyện chặt chẽ vào nhau, kết tinh thành một thể thống nhất hoàn mỹ cho toàn bộ tác phẩm. Không chỉ dừng lại ở giá trị thẩm mỹ đỉnh cao, trống đồng Động Xá cùng hệ thống hiện vật phong phú như thạp, giáo, rìu đồng, hay các mảnh vải cổ được tìm thấy trong những mộ táng tại khu vực này còn mở ra một trang sử sinh động và chân thực. Đó là cuốn biên niên sử bằng hiện vật vô giá, phản ánh trọn vẹn bức tranh đời sống sinh hoạt, lao động và chiến đấu của cha ông ta từ buổi bình minh lịch sử khi các vua Hùng dựng nước./.

Kim Cúc