Hương án tại chùa Keo là một trong những tác phẩm điêu khắc gỗ tiêu biểu của nghệ thuật thời Lê Trung Hưng, được chế tác tinh xảo với quy mô lớn, hình thức trang trí phong phú và kỹ thuật chạm khắc đạt tới trình độ đỉnh cao. Đây là hiện vật giữ vai trò trung tâm trong không gian thờ tự, đồng thời phản ánh tư duy mỹ thuật, tín ngưỡng và triết lý nhân sinh của cư dân đồng bằng Bắc Bộ. Với những giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật, ngày 25 tháng 12 năm 2021, Hương án chùa Keo được công nhận là Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 2198/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, khẳng định vị thế quan trọng trong kho tàng di sản vật thể Việt Nam và trong quần thể kiến trúc của chùa Keo.
* Giá trị lịch sử - mỹ thuật của Hương án.
* Giá trị lịch sử - mỹ thuật của Hương án.
Hương án được tạo tác từ chất liệu gỗ quý, được chạm khắc công phu, tinh xảo. Đây là một tác phẩm nghệ thuật độc đáo chứa đựng giá trị lịch sử, văn hóa, mỹ thuật và kĩ thuật chạm khắc trên loại hình đồ thờ làm bằng gỗ thời Lê Trung hưng, thế kỷ XVII. Toàn bộ bề mặt hương án sử dụng kỹ thuật chạm bong kênh, chạm lộng, trổ thủng tạo nên chiều sâu và hiệu ứng thị giác đặc biệt, đây sản phẩm thủ công do đó không có phiên bản thứ 2 nào giống hệt. Hương án có kích thước lớn, được xem là lớn nhất trong các nhang án sơn son thếp vàng hiện biết cho tới nay đang có mặt tại các di tích thờ tự và tôn giáo tín ngưỡng ở nước ta. Theo đánh giá của các nhà nghiên cứu, Hương án chùa Keo là một kiệt tác của nghệ thuật chạm khắc Việt Nam nói chung và nghệ thuật điêu khắc gỗ thời Lê Trung hưng thế kỷ XVII nói riêng.
`Các mảng chạm chủ đạo gồm:
- Hình tượng rồng là hình tượng chủ đạo: khẳng định tính biểu tượng rõ nét của vương quyền.
- Hoa văn vân mây, hoa lá cách điệu: mang ý nghĩa cát tường, trường tồn.
Tổng thể hương án là sự kết hợp, tiếp nối uyển chuyển, hài hòa giữa các bộ phận. Hoa văn được chạm khắc dày đặc đến mức ken chặt như không để hở một khoảng trống nào, qua đó phô diễn tài năng điêu khắc, sự sáng tạo và tính thẩm mĩ của nghệ nhân xưa.
* Vai trò trong không gian thờ tự của chùa Keo
Hương án không chỉ là hiện vật có giá trị nghệ thuật, mà còn là biểu tượng thiêng liêng trong các nghi lễ Phật giáo và tín ngưỡng thờ Thiền sư Dương Không Lộ - vị Quốc sư lừng danh, người khai sáng chùa Keo.
Tại khu thờ tự, hương án giữ vị trí trung tâm, là nơi dâng hương cầu nguyện, diễn ra các nghi lễ quan trọng trong năm, đặc biệt là Lễ hội chùa Keo mùa Xuân và mùa Thu. Không gian thờ tự với hương án tạo nên sự trang nghiêm, tôn kính, góp phần định hình bản sắc linh thiêng của di tích.
* Công tác bảo tồn và phát huy giá trị
Cùng với sự quan tâm của chính quyền địa phương và cơ quan chuyên môn, hương án luôn được gìn giữ trong điều kiện bảo quản cẩn trọng. Ban Quản lý Di tích tỉnh Hưng Yên thường xuyên triển khai các biện pháp:
- Theo dõi môi trường bảo quản, hạn chế tác động của ẩm, mốc và côn trùng, kiểm soát nguồn nhiệt, lửa tại di tích, phòng tránh nguy cơ cháy nổ tại không gian thờ.
- Tăng cường công tác tuyên truyền, giới thiệu giá trị hương án trong hoạt động giới thiệu, tham quan tìm hiểu di tích, các chương trình giáo dục di sản học đường qua các chương trình trải nghiệm của học sinh về với di tích.
* Cộng đồng chung tay bảo vệ di sản
Hương án chùa Keo không chỉ là di sản của riêng địa phương, mà là tài sản quý giá của quốc gia. Vì vậy, Ban Quản lý Di tích tỉnh Hưng Yên trân trọng đề nghị mỗi người dân, mỗi du khách:
- Tôn trọng không gian thờ tự, giữ gìn sự trang nghiêm khi tham quan.
- Không chạm tay, tựa người hoặc đặt đồ vật lên hương án.
- Hạn chế sử dụng hương, vàng mã, tránh gây ảnh hưởng môi trường và hiện vật.
- Phối hợp tuyên truyền, lan tỏa ý thức bảo vệ di sản trong cộng đồng.
Sự chung tay của cộng đồng sẽ giúp hương án - Bảo vật Quốc gia - được bảo tồn bền vững, tiếp tục tỏa sáng trong đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân.
Nguyễn Thị Duyên