Sưu tập đĩa vàng hoa sen Cộng Vũ là sưu tập di vật bằng vàng có giá trị lịch sử văn hóa đặc biệt quý hiếm và có giá trị trong kho tàng Di sản văn hóa Việt Nam. Sưu tập đĩa vàng hoa sen Cộng Vũ được đội dân công thôn Trúc Nội, xã Quang Trung (nay là xã Xuân Trúc), huyện Ân Thi đào được vào ngày 21-10-1965, trong quá trình làm thủy lợi, khai rộng sông Cửu An tại thôn Cộng Vũ (còn được gọi là thôn Mụa), xã Vũ Xá, huyện Kim Động. Sưu tập gồm 05 chiếc đĩa vàng và 01 cục vàng nhỏ (là chân đế của một chiếc đĩa) được phát hiện dưới độ sâu cách mặt đất 2m, đặt úp chồng khít lên nhau.Sau khi phát hiện, số hiện vật trên đã được đưa về kho của Ngân hàng Nhà nước chi nhánh Hưng Yên. Đến năm 2011, bàn giao lại cho Kho bạc Nhà nước tỉnh lưu giữ và bảo quản. Căn cứ vào hình dáng và đặc biệt là các họa tiết hoa văn trang trí trên các đĩa vàng, các nhà nghiên cứu cho rằng Sưu tập đĩa vàng hoa sen Cộng Vũ có niên đại thế kỷ XI - XII (thời Lý).Theo kết quả giám định ngày 10/3/1975 của Hội đồng giám định Ngân hàng Nhà nước, Sưu tập đĩa vàng hoa sen Cộng Vũ được chế tạo bằng kim loại vàng (Au) tốt (từ trên 70% - 85%), còn lại là một ít kim loại khác để gia tăng độ cứng cho đĩa.
Sưu tập đĩa vàng hoa sen Cộng Vũ
Về mặt tạo hình, Sưu tập đĩa vàng hoa sen Cộng Vũ được tạo dáng tương tự như nhau, giống như những đóa sen vàng mãn khai, chỉ khác nhau về kích thước, số lượng cánh sen và hoa văn trang trí trên các đĩa. Trong số 05 đĩa vàng: 1 chiếc 29 cánh, 3 chiếc 20 cánh và 1 chiếc có 16 cánh. Kích thước các đĩa vào loại trung bình, cao khoảng 3cm - 4cm, đường kính miệng khoảng 14cm - 19cm, đường kính đáy khoảng 13cm - 15cm. Trọng lượng của cả 05 đĩa vàng và 01 cục vàng nhỏ là 1,724kg. Các đĩa đều có miệng loe bẻ, thành vát uốn cong, mặt ngoài là cánh sen vuốt nổi, mặt trong lõm, lòng đĩa sâu và phẳng, chân đế thấp được tạo dáng lượn cong theo độ cong của cánh sen. Vai và đầu cánh sen đều lượn tròn tạo cho những cánh sen có dáng vẻ mềm mại, thanh thoát. Phía ngoài mép miệng một chiếc đĩa có khắc dòng chữ Hán “Thụy Minh công chúa kim giao lai trọng bát tinh”. Dòng chữ này đã được Trần Khoa Trinh đọc và giải nghĩa trên tạp chí Nghiên cứu Lịch sử số 83, năm 1966 là “Vàng của công chúa Thụy Minh biếu lại nặng tám hoa”. Tuy nhiên, chữ khắc ở đây có phần nghuệch ngoạc, nét chữ tự do, độ nông sâu, khoảng cách không đều được xác định là những dòng chữ khắc thêm về sau. Qua phân tích kết quả ảnh chụp ở độ phân giải cao cho thấy, Sưu tập đĩa vàng hoa sen Cộng Vũ được làm bằng kỹ thuật dát mỏng, gò trên khuôn tạo dáng, chân đế tạo rời sau đó hàn liền với phần thân đĩa. Họa tiết hoa văn trang trítrên các đĩa đều được chạm khắc thủ công sau khi dáng đĩa đã định hình.
Hoa văn 5 bông hoa mẫu đơn trong lòng đĩa
Trong lòng mỗi đĩa vàng trang trí nhiều đề tài hoa văn khác nhau: Hoa sen, hoa mẫu đơn, hoa cúc, mây cuộn, lôi văn biến thể, các loại hoa dây, các chấm nhỏ,... đặc biệt có đĩa trang trí hoa văn trung tâm là hình chim phượng đứng múa trên hoa sen. Dáng chim phượng ở đây được thể hiện hết sức hoàn hảo: Mỏ to, dài, quặpnhư mỏ vẹt hướng chếch lên trên, mắt nhỏ tròn, mang xoáy. Hai chiếc mào dài hình khánh bay lơ lửng, bờm chia thành hai lượn mềm. Cổ phượng cao, ngực ưỡn, cánh xòe, mình thon lẳn, đầu chầu vào trung tâm lòng đĩa. Chân phượng đứng trên hoa sen với những móng sắc nhọn, khuỷu chân có cụm lông dài, chải mềm mại bay ra phía sau. Độc đáo hơn cả là phần đuôi chim phượng to, dài gồm các tua lông kết thành chùm cuộn sóng nhiều lớp như thân rồng cùng thời và lượn hình sin chạy dài ra uốn lượn vòng quanh lòng đĩa. Đường sống đuôi chính giữa được thể hiện bằng hoa văn chữ V, hai bên là hoa văn dấu hỏi được chạm thành hai dải dài. Hoa văn hình chim phượng khắc trong lòng đĩa có nhiều điểm tương đồng với hình chim phượng thời Lý được chạm khắc trên các thành bậc cửa chùa Hương Lãng (Hưng Yên) và chùa Bà Tấm (Hà Nội). Ngoài ra, trong lòng một đĩa vàng khác chạm khắc 04 hình em bé xung quanh bốn góc trong tư thế uốn lượn quanh các dây hoa với khuôn mặt bầu bĩnh, phúc hậu, thân mình căng tròn, cặp lông mày cao thanh tú, sống mũi cao. Hình em bé ở đây được chạm khắc giống như những hình em bé tại chùa Phật Tích (Bắc Ninh). Qua đây có thể thấy, tính chất Lý càng được khẳng định rõ ràng đối với Sưu tập đĩa vàng hoa sen Cộng Vũ.
Có thể thấy, cho đến thời điểm hiện tại, đây là lần đầu tiên một nhóm hiện vật bằng vàng thời Lý được phát hiện với số lượng và trọng lượng lớn nhất trong kho tàng các di vật bằng vàng của các vương triều quân chủ Việt Nam.Ở Việt Nam, loại chất liệu này trong các di tích khảo cổ học luôn luôn thuộc loại cực kỳ quý hiếm. Hiện nay, khảo cổ học mới phát hiện được các di vật bằng vàng tại một vài điểm: Năm 2003, tại khu di tích Hoàng thành Thăng Long (số 18 Hoàng Diệu) tìm thấy một lá kim loại màu vàng nhỏ, mỏng có in hình rồng thời Lý. Năm 1977, tìm thấy một đôi hoa tai có màu vàng trong mộ hợp chất Nhân Giả (Hải Phòng) thời Lê Sơ.Năm 2010, phát hiện ra 41 hiện vật bằng vàng thời Nguyễn trong khu lăng mộ của Thoại Ngọc Hầu (bao gồm cả mộ phu nhân Thoại Ngọc Hầu) ở An Giang, tổng trọng lượng hơn 1,390kg. Năm 2012, tại di tích nhà Trần ở Đông Triều (Quảng Ninh) đã phát hiện một hộp vàng Ngọa Vân thời Trần(tạo dáng hình hoa sen). Ngoài ra, sách “Việt sử lược” cho biết vào thời Lý tại điện Vĩnh Thọ trong Hoàng thành Thăng Long có đặt tượng rồng bằng vàng. Không chỉ có giá trị vì được làm bằng vàng (chất liệu quý hiếm), Sưu tập đĩa vàng hoa sen Cộng Vũ là một công trình nghệ thuật hoàn hảo. Hình dáng, hoa văn trên các đĩa đều được tạo tác tỷ mỷ, bố cục chặt chẽvới nhiều đề tài khác nhau. Bố cục của từng loại hoa văn đều rất đầy đủ, chặt chẽ. Mỗi loại hoa văn trang trí đều được cấu trúc làm nhiều tầng, nhiều lớp, nhiều biến thể mang tính nghệ thuật cao với những đường lượn uốn cong lớn. Hoa văn luôn luôn được khuôn gọn trong các đường viền, các khoảng trống luôn được điền kín hoa văn phụ khiến cho toàn bộ tác phẩm thực sự là một công trình mỹ thuật lung linh, huyền diệu. Dưới bất kỳ một góc độ không gian hay ánh sáng nào, hoặc trên bất kỳ một bản vẽ hay một bản rập điêu luyện nào, hoa văn thời Lý trên 05 đĩa vàng hoa sen Cộng Vũ vẫn luôn bay bướm, uyển chuyển“như gấm như hoa”, như “rồng bay phượng múa” khó có bút lực nào có thể tả xiết.Thư tịch cổ thường mô tả nghệ thuật Lý với“tài khéo léo”vàsự “tinh xảo” hoàn mỹ xưa nay chưa từng có. Điều này đã được chứng minh qua các công trình kiến trúc và các di vật đá, đất nung thời Lý, nay lại được thấy rõ ràng và rực rỡ trên bộ Sưu tập đĩa vàng hoa sen Cộng Vũ.
Hoa văn đôi chim phượng trong lòng đĩa
Sưu tập đĩa vàng hoa sen Cộng Vũ là sưu tập gốc độc bản, có hình thức thể hiện độc đáo phản ánh tư tưởng và giá trị thẩm mỹ của triều đại quân chủ Phật giáo thân dân, lấy tư tưởng Phật giáo mà cốt lõi là triết lý từ bi, hỷ xả, hòa quang đồng trần làm động lực thúc đẩy việc xây dựng con người và xã hội. Đồng thời, góp phần tô đậm các đặc trưng của nền mỹ thuật thời Lý, phản ánh rõ phong cách dân tộc trên nền tảng giao lưu văn hóa giữa Đại Việt với văn hóa Trung Quốc, Ấn Độ và các nước Đông Nam Á. Là minh chứng sống động cho thấy trình độ kỹ thuật và tay nghề bậc nhất của những người thợ kim hoàn đương thời, dường như họ đã làm chủ được công nghệ của mình. Hơn nữa, Sưu tập đĩa vàng hoa sen Cộng Vũ xuất hiện ở một làng quê hẻo lánh, do vậy có giá trị lịch sử, văn hóa, mỹ thuật to lớn. Một số nhà nghiên cứu cho rằng đó là sản phẩm được làm từ kinh đô Thăng Long. Hiện nay, chưa rõ nguyên do nào mà 05 chiếc đĩa vàng từ thời Lý được truyền qua Thụy Minh công chúa thời Thanh Đô vương Trịnh Tráng , sau đó được chôn dấu dưới lòng đất tại thôn Cộng Vũ, xã Vũ Xá, huyện Kim Động, tỉnh Hưng Yên. Đây thực sự là vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu trong tương lai.
Với những giá trị đặc sắc, là Sưu tập bằng vàng có một không hai, ngày 31 tháng 12 năm 2020, Sưu tập đĩa vàng hoa sen Cộng Vũ đã được công nhận là Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 2283/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ./.
Kim Cúc