Đình An Vũ tọa lạc tại khu phố An Vũ, phường Hiến Nam (nay thuộc phường Phố Hiến), tỉnh Hưng Yên, trong không gian văn hóa - lịch sử của Khu di tích quốc gia đặc biệt Phố Hiến. Vị trí của đình không chỉ gắn với sự hình thành và phát triển của cộng đồng cư dân địa phương, mà còn phản ánh vai trò của Phố Hiến như một trung tâm văn hóa - lịch sử quan trọng của vùng đồng bằng Bắc Bộ. Đình là nơi tôn thờ Đức thánh Cao Sơn Đại Vương, nhân vật huyền sử gắn thời kỳ Vua Hùng Vương thứ 18, có công đánh thắng quân Thục xâm lược, góp phần bảo vệ nền độc lập của nhà nước Văn Lang. Theo truyền thuyết, Cao Sơn là người khôi ngô, tuấn tú, có sức khỏe hơn người, tinh thông võ nghệ, cùng với Tản Viên Sơn Thánh kết nghĩa huynh đệ và phò trợ Vua Hùng đánh giặc giữ nước. Với công lao to lớn ấy, Cao Sơn Đại Vương được Nhân dân khắp nơi đặc biệt là vùng Phố Hiến - Hưng Yên tôn thờ làm Thành hoàng làng. Tiêu biểu là đình An Vũ tôn thờ Ngài nhằm thể hiện truyền thống “uống nước nhớ nguồn” và tri ân đối với các bậc tiền nhân có công với dân, với nước. Đình An Vũ được khởi dựng vào thời Hậu Lê, niên hiệu Cảnh Hưng thứ 2 (1741) và được trùng tu tôn tạo vào thời Nguyễn niên hiệu Bảo Đại thứ 4 (1929). Đình được xây dựng trên thế đất cao ráo, thoáng đãng hình chim Phượng Hoàng, mặt tiền quay hướng Tây, gắn với vị trí “vọng gác tiền tiêu” của Phố Hiến xưa. Hiện nay, đình có kết cấu kiến trúc kiểu chữ Đinh, gồm 05 gian Đại bái và 03 gian Hậu cung. Các cấu kiện và thành phần kiến trúc đều được làm bằng gỗ lim vững chắc, với nhiều mảng chạm khắc mang đậm phong cách mỹ thuật thời Lê - Nguyễn đan xen.
Lễ hội truyền thống đình An Vũ
Đình An Vũ không chỉ có giá trị về lịch sử và kiến trúc nghệ thuật mà còn là nơi sinh hoạt văn hóa tâm linh quan trọng của cộng đồng dân cư địa phương. Hằng năm, lễ hội đình An Vũ được tổ chức từ ngày mồng 10 đến ngày 12 tháng 3 âm lịch và định kỳ 3 năm mở hội lớn một lần, thu hút đông đảo quần chúng Nhân dân trong vùng và du khách thập phương tham dự. Đây là dịp để người dân tưởng nhớ tới công lao to lớn của Thành hoàng làng, đồng thời gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống của cha ông và hướng tới một tương lai tốt đẹp.
Lễ hội truyền thống đình An Vũ
Trong công tác chuẩn bị cho ngày khai hội, cộng đồng cư dân địa phương tham gia tích cực vào các hoạt động trang hoàng không gian lễ hội, từ việc chăng đèn, kết hoa trong và ngoài khuôn viên di tích đến vệ sinh, chỉnh trang các tuyến đường diễn ra nghi thức rước, qua đó tạo nên bầu không khí phấn khởi, thể hiện sự chờ đợi và ý thức cộng đồng đối với sự kiện lễ hội. Mở đầu chuỗi hoạt động lễ hội, vào ngày mồng 9 tháng 3 (âm lịch), đại diện đội tế nam phối hợp cùng lực lượng thanh niên địa phương tiến hành nghi thức rước nước tại sông Hồng. Nước sau khi được cung rước về di tích sẽ được an vị tại hậu cung và sử dụng trong các nghi lễ thờ tự suốt năm, phản ánh quan niệm tín ngưỡng truyền thống về sự thanh khiết và tính thiêng của nguồn nước trong đời sống văn hóa tâm linh của cư dân vùng Phố Hiến.
Chính hội vào ngày mồng 10/3 (âm lịch): Lễ rước kiệu Thành hoàng làng du thị. Vào sáng sớm, tại các dòng họ trong khu phố đã tưng bừng sửa soạn lễ vật một lòng thành kính dâng lên thánh. Lễ vật dâng thánh nhất định phải có lợn quay, bánh dày, mâm xôi, thủ lợn, thể hiện ý nghĩa việc Đức thánh khao quân vào ngày thắng trận. Đúng 8h sáng, Ban Quản lý di tích tỉnh cùng chính quyền và Nhân dân địa phương tập trung đông đủ tại sân đình làm lễ khai mạc và lễ rước kiệu. Đoàn rước khởi kiệu từ đình An Vũ theo các tuyến đường dọc khu phố sau đó quay trở về đình, theo thứ tự: Đi đầu là đội rồng lân dẫn đường, tiếp theo là phường bát âm, đội cờ, bát bửu, kiệu long đình, đội tế nam, kiệu bát cống, đội sênh tiền cầu may cầu lộc và cuối cùng là Nhân dân hai giới. Xưa kia, trong lễ rước kiệu đình An Vũ còn có sự tham gia của các kiệu đền Trạ, đền Nam Hòa, đình Đông và đình Đoài. Tuy nhiên, ngày nay do điều kiện kinh tế - xã hội có nhiều thay đổi các làng không còn duy trì mối giao hảo như xưa, nhưng trong lễ hội đình An Vũ vẫn bảo lưu được nhiều giá trị văn hóa truyền thống. Buổi chiều cùng ngày là lễ tế Thành hoàng làng của các cụ ông trong khu phố. Trong làn khói hương lan nhẹ, lễ tế Thành hoàng làng được bắt đầu trong sự linh thiêng biểu thị lòng biết ơn, tôn kính của Nhân dân kính dâng lễ lên thần. Quy trình tế lễ được tiến hành bài bản, theo nghi thức truyền thống và thực hiện qua các bước: Khởi tuần hương đăng, sơ hiến lễ, á hiến lễ, chung hiến lễ và lễ tất.
Ngày 11 tháng 3 (âm lịch), Ban tổ chức lễ hội tiếp tục mở cửa đình đón tiếp quần chúng Nhân dân và các đoàn khách thập phương về dâng hương lễ thánh. Lúc này, bên ngoài sân đình diễn ra các trò chơi dân gian trong tiếng reo hò của những người đi cổ vũ, như: cờ vua, cờ tướng,… mang lại không khí vui tươi, phấn khởi của lễ hội.
Kết thúc lễ hội là nghi lễ tạ khóa xin phép đóng cửa đình vào ngày 12 tháng 3 (âm lịch). Nghi lễ do cụ Thủ từ đại diện cộng đồng làm lễ khấn tạ các vị thần linh đã cho dân làng được tổ chức một khóa hội thành công và cầu mong các vị thần phù hộ cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Vào những năm không tổ chức rước kiệu, Ban Quản lý di tích vẫn duy trì các nghi lễ dâng hương và tế lễ theo lệ thường.
Lễ hội đình An Vũ không chỉ là không gian thực hành các nghi thức tín ngưỡng truyền thống và tổ chức các trò chơi dân gian, mà còn là môi trường bảo lưu và lan tỏa các loại hình nghệ thuật diễn xướng dân gian tiêu biểu như: chèo, dân ca quan họ. Thông qua các hoạt động này, lễ hội góp phần nuôi dưỡng tình cảm gắn bó với quê hương, đất nước và duy trì mạch chảy văn hóa truyền thống trong đời sống cộng đồng. Với những giá trị lịch sử, văn hóa và tinh thần được tích lũy qua nhiều thế hệ, lễ hội đình An Vũ đã và đang khẳng định vai trò là một thiết chế văn hóa quan trọng, góp phần làm phong phú bản sắc văn hóa của vùng đất Phố Hiến - địa bàn có bề dày lịch sử và truyền thống văn hóa lâu đời.
Vũ Thơ