Chùa Hương Lãng (còn có tên gọi khác là chùa Viên Giác hay chùa Lạng) là ngôi cổ tự danh tiếng tọa lạc tại xã Lạc Đạo, tỉnh Hưng Yên. Căn cứ vào sử liệu và kết quả khai quật khảo cổ học vào các năm 1972 và 1973, các nhà khoa học khẳng định chùa được khởi dựng dưới thời Lý, vào khoảng cuối thế kỷ XI, đầu thế kỷ XII. Trải qua thăng trầm của thời gian, chùa Hương Lãng hiện vẫn lưu giữ được một hệ thống di vật đá nguyên gốc vô cùng giá trị, tiêu biểu cho tinh hoa mỹ thuật thời Lý. Điểm nhấn đặc sắc nhất là Tượng sư tử đá (còn gọi là ông Sấm) được đặt trang trọng tại tòa Tam bảo - một kiệt tác điêu khắc đầy uy nghiêm. Bên cạnh đó, hệ thống thành bậc đá chạm khắc hình sấu thần và chim phượng, cùng các chân tảng đá hoa sen, cột đá và những mảnh lá đề rải rác trong khuôn viên chùa đã tạo nên một bảo tàng kiến trúc lộ thiên, minh chứng cho sự hưng thịnh của Phật giáo Việt Nam.
Chùa Hương Lãng
Hệ thống thành bậc đá chùa Hương Lãng gồm 06 bộ thành bậc, được bố trí dàn ngang lối lên xuống cửa chùa tại các vị trí: Tam quan nội (01 bộ), tam quan ngoại (01 bộ) và tiền đường chùa (04 bộ). Tất cả đều được tạo tác liền khối bằng loại đá sa thạch mịn dày (nguyên liệu sử dụng phổ biến thời Lý), có dáng hình thang vuông, đề tài hoa văn trang trí tương tự nhau. Phía trên các thành bậc chạm hình sấu thần - một linh vật thuần Việt. Sấu được tạo tác dưới dạng tượng tròn, với các chi tiết độc đáo, kỳ dị: Chân co trong tư thế đang chồm tới, đầu ngẩng cao về phía trước, má dài, mang xoáy, gáy có bờm, miệng ngậm ngọc, đuôi to lượn sóng tỉa mượt, mình thon lẳn được phủ kín một thảm hoa văn dày đặc hình hoa tròn, khuỷu chân chạm những cụm lông mềm mại uốn cong. Mỗi chân sấu có năm móng sắc nhọn, tì chặt xuống phía dưới. Đây là một trong số ít những di sản điêu khắc đá được thể hiện dưới dạng tượng tròn sớm và đẹp của thời Lý hiện còn ở Việt Nam.
Chim phượng trên thành bậc
Phía dưới mặt ngoài các thành bậc chạm hình chim phượng dưới dạng phù điêu, đứng múa trên hoa sen trong một khung hình tam giác. Đây là một motif hoa văn đặc biệt được chạm trên Hệ thống thành bậc đá chùa Hương Lãng. Chim phượng có kích thước lớn, chiếm gần như hết diện tích của mảng chạm với đầu ngoảnh về phía sau, mỏ hướng chếch lên trên, cổ cao, cánh xòe, một chân đứng trên đài sen, một chân co cao trình diễn điệu múa rất sinh động. Dáng chim phượng được thể hiện hết sức hoàn hảo: Mỏ to, dài, quặp như mỏ vẹt, mắt nhỏ tròn, mang nở rộng, hai chiếc mào dài hình khánh bay lơ lửng, bờm chia thành hai lượn mềm như bờm rồng, ngực ưỡn, mình thon lẳn, hai khuỷu chân có hai cụm lông dài, chải mềm mại bay ra phía sau. Đáng chú ý và độc đáo hơn cả là phần đuôi chim phượng to, dài gồm các tua lông kết thành chùm cuộn sóng nhiều lớp như thân rồng cùng thời và lượn hình sin chạy dài ra hết góc. Đường sống đuôi chính giữa được thể hiện bằng hoa văn chữ V, hai bên là hình lôi văn biến thể được chạm thành hai dải dài. Khoảng trống giữa chim phượng được trải kín bằng hoa cúc dây chạm nổi thành những u tròn (5 - 6cm), dây hoa uốn lượn mềm mại trải đều để lấp chỗ trống và làm nền cho hình chim phượng đứng múa.
Thành bậc đá chùa Hương Lãng
Hệ thống thành bậc đá chùa Hương Lãng là những hiện vật gốc mang tính độc bản, có hình thức thể hiện độc đáo, có giá trị về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật tiêu biểu. Tất cả đều được tạo tác hoàn toàn bằng kỹ thuật chạm khắc thủ công, mang đậm dấu ấn thời đại mà nó được sản sinh. Hiện nay, chùa Hương Lãng là ngôi chùa còn lưu giữ được số lượng các thành bậc đá thời Lý còn tương đối nguyên vẹn, phong phú và đầy đủ nhất trong hệ thống các ngôi chùa thời Lý trên cả nước mà chưa có di tích nào có thể so sánh được. Đây là những hiện vật gốc được đặt trong một ngôi chùa nổi tiếng của Hưng Yên, mang tính chất quốc tự, gắn liền với tên tuổi, cuộc đời và sự nghiệp của một nhân vật có tầm ảnh hưởng to lớn trong lịch sử vương triều nhà Lý là Linh Nhân Hoàng Thái Hậu Ỷ Lan. Do vậy, việc tìm hiểu về giá trị nghệ thuật các bộ thành bậc tại chùa Hương Lãng sẽ góp phần tìm hiểu thêm về nhân vật lịch sử Linh Nhân Hoàng Thái Hậu Ỷ Lan, thông qua đó hiểu thêm phần nào lịch sử thời Lý. Đồng thời, góp phần tìm hiểu về lịch sử, tư tưởng Phật giáo, đặc trưng Phật điện và tình hình phát triển của Phật giáo thời Lý trong tiến trình lịch sử Việt Nam. Căn cứ vào kích thước, số lượng, vị trí các thành bậc cùng những di vật cùng thời còn lại tại chùa bước đầu cho chúng ta có thể đoán định về qui mô và bình đồ kiến trúc của một ngôi chùa Hoàng gia vào thời Lý, có thể có bình đồ hình vuông với các hạng mục: Tam quan nội, tam quan ngoại và chính điện, nơi chỉ đặt một pho tượng Phật chính (Quan Âm) ngự trên tòa sen được sử tử đội.
Dưới góc độ mỹ thuật, Hệ thống thành bậc đá chùa Hương Lãng là biểu tượng đỉnh cao của kỹ thuật điêu khắc đá, thể hiện trí tuệ, óc tưởng tượng và đôi bàn tay tài hoa của nghệ nhân điêu khắc đá thời Lý. Hình chạm trên tác phẩm được thể hiện trau chuốt, tỷ mỷ với những đường nét khúc triết, uốn lượn uyển chuyển, mềm dẻo như hình thêu trên gấm và hầu như không xuất hiện đường thẳng, nét thẳng. Ở đây, người nghệ nhân đã khéo léo kết hợp giữa nghệ thuật điêu khắc tượng tròn với nghệ thuật phù điêu trên cùng một tác phẩm; kết hợp giữa các yếu tố Phật giáo với các yếu tố dân gian; giữa những đường cong mềm mại và những khối nổi được chau chuốt kỹ lưỡng, bố cục tuy phức tạp nhưng vô cùng chặt chẽ. Luật viễn cận được sử dụng rất nhuần nhị để làm lên những tác phẩm thành bậc đặc sắc. Điều đó cho thấy nếu không phải là người nghệ nhân bậc thầy có con mắt tinh tường, bản tính kiên trì, có tình cảm và tư duy thẩm mỹ cao thì không sáng tạo được những tác phẩm quý giá như vậy để lại cho hậu thế. Đây là một trong số không nhiều loại hình hiện vật tiêu biểu về nghệ thuật điêu khắc đá thời Lý hiện biết cho đến nay ở nước ta.
Thông qua phong cách nghệ thuật của Hệ thống thành bậc đá chùa Hương Lãng, chúng ta nhận diện được tính truyền thống, sự kế thừa và phát huy sáng tạo những giá trị đặc sắc của văn hóa nghệ thuật điêu khắc dưới thời Lý. Hệ thống thành bậc đá chùa Hương Lãng cùng với các di sản đồng đại là thành tựu rực rỡ của thời đại phục hưng của nền văn hóa dân tộc sau nghìn năm Bắc thuộc để tạo nên một phong cách vững vàng, ổn định, giàu sắc thái riêng. Mở đầu cho một giai đoạn phát triển mới của nghệ thuật tạo hình Việt Nam, biểu thị sức sống phi thường và thế vươn lên không ngừng của nền văn hóa bản địa vốn có truyền thống lâu đời. Với những giá trị tiêu biểu đặc sắc, ngày 31/12/2020, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 2283/QĐ-TTg về việc công nhận bảo vật quốc gia (đợt 9) đối với 24 hiện vật và nhóm hiện vật, trong đó có Hệ thống thành bậc đá chùa Hương Lãng. Đây không chỉ là niềm tự hào của vùng đất "xứ nhãn" mà còn là tài sản vô giá trong kho tàng di sản văn hóa Việt Nam./.
Kim Cúc