Ngày 06/01/2026, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ký Quyết định số 19/QĐ-BVHTTDL về việc đưa vào Danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể đối với Tri thức dân gian, Nghề thủ công truyền thống Tri thức Trồng và chế biến nhãn lồng Hưng Yên. Nhãn lồng là sản vật nổi tiếng, từng được dùng để tiến vua, là niềm tự hào của đất và người dân Hưng Yên. Cây nhãn đã được trồng từ hàng trăm năm trước, gắn liền với vùng đất Phố Hiến - trung tâm giao thương quốc tế lớn của nước ta vào thế kỷ XVII - XVIII. Trong tỉnh Hưng Yên, các vườn nhãn được phân bố rải rác trên toàn tỉnh, nhưng vùng tập trung diện tích trồng nhãn lớn, có chất lượng cao là ở khu vực phường Hồng Châu, xã Tân Hưng, phường Sơn Nam, xã Khoái Châu, xã Triệu Việt Vương, xã Tiên Lữ,…
Cây nhãn Tổ tại di tích Đình - chùa Hiến (Phường Hồng Châu)
Nhãn lồng Hưng Yên là minh chứng cho nền nông nghiệp bền vững của người Việt, với lịch sử nuôi trồng từ thời phong kiến. Qua các thế kỷ, sự tồn tại của nhãn lồng không chỉ phản ánh khả năng thích nghi tuyệt vời với khí hậu, thổ nhưỡng của địa phương mà còn cho thấy sự bảo tồn nguồn gen quý hiếm của cộng đồng cư dân Hưng Yên. Đây là một phần không thể thiếu trong di sản văn hóa - nông nghiệp của Việt Nam, chứng tỏ sự gắn bó lâu dài giữa con người và thiên nhiên trong việc bảo vệ, phát triển giống cây trồng truyền thống, sự thích ứng của người dân Hưng Yên với tự nhiên để tồn tại và phát triển.
Người dân Hưng Yên thu hoạch nhãn
Giống cây nhãn lồng Hưng Yên không chỉ được bảo tồn nhờ đặc tính di truyền quý mà còn nhờ hệ thống tri thức dân gian được người dân Hưng Yên đúc kết qua nhiều thế hệ. Những kinh nghiệm trong nhân giống, chăm sóc, thu hoạch và chế biến không chỉ mang tính kỹ thuật mà còn gắn liền với văn hóa, tín ngưỡng và tập quán địa phương.
Cây nhãn gắn liền với lịch sử và văn hóa lâu đời của Phố Hiến, trở thành biểu tượng của vùng đất này. Cây nhãn đi vào thơ ca, âm nhạc, hội hoạ,... với những hình ảnh đẹp, lãng mạn,… góp phần làm phong phú thêm đời sống tinh thần của người dân. Quả nhãn, chè sen long nhãn,… trở thành vật phẩm dâng cúng thần phật, tổ tiên,… vì chúng mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc, tượng trưng cho sự thanh khiết, bình an, viên mãn và sung túc.
Việc bảo vệ, phát huy giá trị của Tri thức dân gian Trồng và chế biến nhãn lồng không chỉ góp phần quan trọng vào việc bảo tồn giống cây trồng quý ở Hưng Yên, là đối tượng nghiên cứu có giá trị trong các lĩnh vực di truyền học, nông nghiệp bền vững, ẩm thực và y học,… mà còn thúc đẩy sự phát triển của kinh tế, du lịch, đem lại sinh kế cho cộng đồng cư dân nơi đây.
Người nông dân xoáy long nhãn
Như vậy, tính đến nay tỉnh Hưng Yên (mới) đã có 30 di sản văn hóa phi vật thể được đưa vào Danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể là: Nghệ thuật Hát trống quân tỉnh Hưng Yên, Lễ hội đền Tống Trân (xã Tống Trân), Lễ hội Cầu mưa (xã Như Quỳnh), Lễ hội đền Đa Hòa (xã Mễ Sở), Lễ hội đền Hóa Dạ Trạch (xã Triệu Việt Vương), Lễ hội đền Đậu An (xã Hoàng Hoa Thám), Lễ hội đình Quan Xuyên (xã Chí Minh), Nghệ thuật Chèo tỉnh Hưng Yên, Lễ hội chùa Ông (xã Như Quỳnh), Tri thức dân gian Nuôi và chế biến gà Đông Tảo (xã Hoàn Long), Lễ hội đền Trần (xã Long Hưng), Lễ hội đền A Sào và Lễ hội đền Lộng Khê (xã A Sào), Lễ hội đền Tiên La (xã Tiên La), Lễ hội đền Đồng Bằng (xã Đồng Bằng), Lễ hội làng Quang Lang (xã Thái Thụy), Lễ hội chùa Keo (xã Vũ Tiên), Lễ hội làng Thượng Liệt (xã Đông Quan), Lễ hội đình, đền Bổng Điền (xã Tân Thuận), Lễ hội làng La Vân (xã Quỳnh Phụ), Nghề làm muối biển (xã Thái Thụy), Lễ hội truyền thống đền Hưng Long (xã Đông Tiền Hải), Hội Lạng (xã Thư Trì), Múa rối nước huyện Đông Hưng, Tục chơi diều sáo trong lễ hội Sáo Đền (xã Vũ Phúc), Nghề dệt đũi Nam Cao (xã Lê Lợi), Nghệ thuật hát Ca trù tỉnh Thái Bình, Nghệ thuật chèo tỉnh Thái Bình, Lễ hội đền Phượng Hoàng (xã Tiên Tiến), Tri thức Trồng và chế biến nhãn lồng Hưng Yên.
Như Thủy