Vùng đất Thổ Hoàng xưa (nay là thị trấn Ân Thi) là một trong mười hai làng có truyền thống khoa cử bậc nhất trong lịch sử phong kiến Việt Nam, nơi đã sản sinh ra các bậc đại khoa làm rạng danh cho quê hương đất nước, trong đó phải kể đến danh nhân Nguyễn Trung Ngạn. Hiện, đền thờ của ông nằm ở thôn Hoàng Cả, thị trấn Ân Thi, huyện Ân Thi và được UBND tỉnh công nhận là di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, Nguyễn Trung Ngạn sinh năm Kỷ Sửu (1289), mất năm Canh Tuất (1370), người làng Thổ Hoàng, tổng Thổ Hoàng, huyện Thiên Thi, phủ Khoái Châu (nay là thôn Hoàng Cả, thị trấn Ân Thi, huyện Ân Thi). Ông đã đi vào lịch sử với vị trí một danh nhân văn hóa lớn trên nhiều lĩnh vực, được ghi nhận trong chính sử và trong tâm thức dân gian người Việt. Trong cuộc đời mình, ông đã trải qua nhiều chức vụ từ Thông giám đến Tể tướng, ở đâu ông cũng là người thanh liêm hết lòng tận tụy với công việc, làm lợi cho nước cho dân. Ông đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ trong hai lần được giao phó đi sứ nhà Nguyên, có ảnh hưởng lớn đến việc đảm bảo chủ quyền và độc lập dân tộc trong cuộc bang giao Nam - Bắc. Ông là một vị quan đại thần dưới triều Trần, từng tham gia hoạt động trong nhiều lĩnh vực: chính trị, quân sự, ngoại giao, pháp luật, sử học,... Đồng thời, ông cũng là một người con ưu tú của quê hương Hưng Yên. Là vị Hoàng giáp đầu tiên của nước ta và cũng là ông tổ khai khoa của làng Thổ Hoàng, huyện Ân Thi, tỉnh Hưng Yên. Không chỉ là nhà chính trị, ngoại giao, quân sự, Nguyễn Trung Ngạn còn có nhiều hoạt động và đóng góp trong lĩnh vực sử học, luật pháp và văn học. Nguyễn Trung Ngạn cũng là một nhà thơ nổi tiếng. Thơ của ông cũng bị thất tán nhiều, sau được sưu tập lại trong các thi tuyển như Việt âm thi tập của Phan Phu Tiên, Trích diễm thi tập của Hoàng Đức Lương, Hoàng Việt thi tuyển của Bùi Huy Bích, Toàn Việt thi lục của Lê Qúy Đôn. Những nhà thơ, nhà văn, nhà văn hóa đương thời đánh giá rất cao tài năng và giá trị thơ của Nguyễn Trung Ngạ
Ảnh: Đền thờ danh nhân Nguyễn Trung Ngạn
Ngôi đền được xây dựng trục cân xứng với cổng và đền chính nhìn về hướng Tây Bắc. Theo trục thần đạo, mở đầu khuôn viên di tích là cổng đền với ba cửa ra vào. Qua cổng đền là đến hồ nước và nghi môn đền. Nghi môn gồm ba cổng. Tiếp đến chúng ta sẽ đến khu thờ chính có kết cấu kiểu chữ Đinh (丁) gồm Tiền tế và Hậu cung, các cấu kiện kiến trúc được làm bằng gỗ lim theo phong cách truyền thống. Tòa Tiền tế với bốn mái truyền thống, các đầu đao uốn cong tạo sự thanh thoát, mềm mại. Gian trung tâm tòa Tiền tế là nơi đặt ban thờ Công đồng.
Tại gian Hậu cung là nơi đặt ban thờ Danh nhân Nguyễn Trung Ngạn. Trên ban thờ có đặt tượng của ông. Tượng được đúc bằng đồng ở tư thế ngồi nặng khoảng 850 kg. Phía trên có bức đại tự và hai bên cột có treo đôi câu đối ca ngợi công đức danh nhân Nguyễn Trung Ngạn.
Về thăm đền thờ Danh nhân Nguyễn Trung Ngạn chúng ta thấy di tích được bố trí trong một tổng thể cân xứng, hài hòa, phong quang, sạch đẹp; cùng với hệ thống hiện vật, đồ thờ tự phong phú, đa dạng được bài trí theo quy chuẩn, có giá trị về mặt lịch sử, văn hóa,... Tất cả đã tạo nên không gian văn hóa tâm linh trang trọng, linh thiêng để tưởng nhớ đến một danh nhân văn hóa, một người con ưu tú của quê hương Hưng Yên.
Nằm cách đền thờ khoảng 1km về phía Đông là khu mộ của cụ Nguyễn Trung Ngạn. Phần mộ của cụ được đặt ở cồn Con Nhạn (hình đất như con nhạn). Cồn Con Nhạn rộng hơn 70m2, xung quanh được xây bao tường gạch. Cổng khu mộ xây dạng cột trụ biểu, đỉnh đắp đôi nghê chầu, trên thân cột đề đôi câu đối bằng hai thứ tiếng (Hán và Quốc ngữ):
"Ái quốc danh nhân công linh tại
Trung quân chính khí sử ký tồn"
Trung tâm khu đất là phần mộ, trên mộ là lăng làm kiểu 4 mái truyền thống, có kích thước mỗi chiều là 1,95m, cao khoảng 4m, phía trước đề hàng chữ (Quốc ngữ) "Mộ tổ họ Nguyễn Trung". Trong lăng đặt một tấm bia đá cao 60cm, rộng 40cm, khắc hai hàng chữ dọc (chữ Hán), hàng bên phải 4 chữ "Danh nhân văn hóa", hàng bên trái 3 chữ "Nguyễn Trung Ngạn". Dưới góc bia bên phải đề lạc khoản bằng hai hàng chữQuốc ngữ: hàng trên đề "Hậu duệ thứ 21", hàng dưới đề "Lập bia 10 - 2004".
.jpg)
Ảnh: Khu mộ danh nhân Nguyễn Trung Ngạn
Từ xưa đến nay, vào ngày 10 tháng Giêng, con cháu dòng họ Nguyễn Trung ở khắp mọi nơi lại về từ đường tế tổ để tỏ lòng thành kính đối với cụ Thủy tổ Nguyễn Trung Ngạn. Đây cũng là dịp ôn lại những truyền thống của dòng họ và công đức của tổ tiên để các thế hệ hôm nay và mai sau biết về dòng tộc mình, để mọi người trong Nguyễn tộc đều sống có trước có sau, sẵn lòng giúp đỡ nhau trong lúc hoạn nạn, khó khăn.
Với những giá trị tiêu biểu, đặc sắc về lịch sử văn hóa, đền thờ danh nhân Nguyễn Trung Ngạn đã được UBND tỉnh công nhận là di tích lịch sử ngày 01/10/ 2020. Di tích cũng hứa hẹn là điểm đến hấp dẫn trên hành trình du lịch tâm linh của du khách thập phương, là địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống yêu nước, lịch sử hào hùng của dân tộc và của quê hương Hưng Yên. Từ đó khơi dậy lòng tự hào về truyền thống của ông cha, góp phần xây dựng và phát triển nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.
Người thực hiện: Nguyễn Thị Tố Uyên