Di sản văn hóa là tài sản vô giá của dân tộc, kết tinh từ lịch sử, truyền thống và bản sắc của mỗi vùng miền. Đối với Việt Nam, di sản văn hóa không chỉ là những công trình kiến trúc cổ kính, những lễ hội truyền thống hay phong tục tập quán lâu đời, mà còn là ký ức lịch sử, là tinh thần và bản sắc của cộng đồng dân tộc được lưu giữ và truyền lại cho thế hệ mai sau.
Nhận thức sâu sắc về ý nghĩa và tầm quan trọng của di sản văn hóa đối với sự phát triển bền vững của đất nước, Đảng và Nhà nước ta luôn quan tâm ban hành nhiều chủ trương, đường lối, chính sách và hệ thống pháp luật nhằm bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa. Trên địa bàn tỉnh Hưng Yên - vùng đất giàu truyền thống lịch sử và văn hiến - công tác tuyên truyền chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước về quản lý di sản văn hóa đã được triển khai sâu rộng, góp phần gìn giữ những giá trị văn hóa quý báu của quê hương Phố Hiến.
Toàn cảnh Văn Miếu Xích Đằng
Hưng Yên nằm ở trung tâm đồng bằng sông Hồng, là vùng đất có lịch sử lâu đời, gắn liền với nhiều dấu ấn văn hóa và lịch sử quan trọng của dân tộc. Trong quá khứ, nơi đây từng nổi tiếng với thương cảng Phố Hiến - một đô thị sầm uất vào thế kỷ XVI - XVII, từng được ví như trung tâm giao thương lớn của Đàng Ngoài với câu ca quen thuộc: “Thứ nhất Kinh Kỳ, thứ nhì Phố Hiến”. Trong thời kỳ hưng thịnh, Phố Hiến là nơi giao lưu buôn bán của nhiều thương nhân trong và ngoài nước, tạo nên sự giao thoa văn hóa phong phú giữa các cộng đồng người Việt, người Hoa, người Nhật và nhiều quốc gia khác. Trải qua những biến thiên của lịch sử, Hưng Yên vẫn bảo tồn được kho tàng di sản văn hóa đồ sộ và giàu giá trị. Toàn tỉnh hiện có 3.716 di tích, trong đó có nhiều di, cụm di tích được xếp hạng cấp quốc gia và quốc gia đặc biệt. Nổi bật nhất là Khu di tích quốc gia đặc biệt Phố Hiến với hệ thống công trình tiêu biểu như Chùa Chuông - được mệnh danh là “Phố Hiến đệ nhất danh lam”; Văn Miếu Xích Đằng - biểu tượng cho truyền thống hiếu học và khoa bảng của vùng đất Hưng Yên; Đền Mây - nơi thờ danh tướng Phạm Bạch Hổ, người có công lớn trong cuộc kháng chiến chống quân Nam Hán và chiến thắng Bạch Đằng năm 938; hay Khu lăng mộ và đền thờ các vị vua triều Trần - vùng đất được coi là nơi phát tích và dựng nghiệp của vương triều Trần. Cùng với đó là hàng nghìn di tích đình, đền, chùa, miếu,… có giá trị lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật đặc sắc, tạo nên một quần thể di sản phong phú, mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc.
Bên cạnh việc bảo tồn di sản văn hóa vật thể, Hưng Yên còn sở hữu nhiều giá trị văn hóa phi vật thể đặc sắc được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Tiêu biểu là lễ hội Chử Đồng Tử - Tiên Dung, một trong những lễ hội lớn của vùng đồng bằng Bắc Bộ, cùng các hoạt động văn hóa truyền thống như triển lãm thư pháp, hát ca trù và cho chữ đầu xuân, tại Văn Miếu Xích Đằng, các làn điệu chèo cổ, dân ca và nhiều phong tục tập quán đặc sắc khác,… Tất cả đã tạo nên một kho tàng văn hóa đa dạng, phản ánh chiều sâu lịch sử, đời sống tinh thần và bản sắc riêng của quê hương Hưng Yên
Màn rước kiệu tại lễ hội Chử Đồng Tử -Tiên Dung Công chúa
Lễ hội đền Trần, xã Long Hưng
Nhận thức rõ tầm quan trọng của di sản văn hóa, Đảng Cộng sản Việt Nam luôn khẳng định nhiệm vụ bảo tồn và phát huy giá trị di sản là một trong những nội dung quan trọng trong quá trình xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII năm 1998 về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc đã nhấn mạnh nhiệm vụ bảo tồn và phát huy các di tích lịch sử - văn hóa, coi đây là trách nhiệm của toàn xã hội. Tiếp đó, Nghị quyết số 33-NQ/TW năm 2014 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam trong thời kỳ mới tiếp tục khẳng định việc bảo tồn di sản văn hóa dân tộc là một trong những nhiệm vụ trọng tâm nhằm giữ gìn bản sắc văn hóa trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Những quan điểm, chủ trương quan trọng này đã trở thành định hướng cho các cấp, các ngành và các địa phương trong việc triển khai các chương trình bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa.
Cùng với các chủ trương của Đảng, Nhà nước Việt Nam đã ban hành hệ thống pháp luật tương đối đầy đủ nhằm quản lý và bảo vệ di sản văn hóa. Văn bản pháp luật quan trọng nhất trong lĩnh vực này là Luật Di sản văn hóa được Quốc hội thông qua năm 2001 và được sửa đổi bổ sung năm 2009. Nay được thay thế bởi Luật Di sản văn hóa số 45/2024/QH15. Luật mới này đã được Quốc hội thông qua ngày 23/11/2024. Luật quy định rõ trách nhiệm của Nhà nước, các tổ chức và cá nhân trong việc bảo vệ, gìn giữ và phát huy giá trị di sản văn hóa; đồng thời nghiêm cấm mọi hành vi xâm hại di tích lịch sử - văn hóa và danh lam thắng cảnh. Theo quy định của Luật Di sản văn hóa, các di tích phải được kiểm kê, lập hồ sơ khoa học và xếp hạng theo các cấp nhằm đảm bảo việc quản lý, bảo vệ được thực hiện một cách khoa học và hiệu quả. Luật cũng quy định việc tu bổ, phục hồi di tích phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy trình chuyên môn nhằm giữ gìn tối đa các yếu tố gốc cấu thành giá trị di tích.
Bên cạnh Luật Di sản văn hóa, nhiều văn bản pháp luật khác cũng được ban hành nhằm cụ thể hóa và hướng dẫn việc quản lý di sản. Có thể kể đến Nghị định số 98/2010/NĐ - CP của Chính phủ quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Di sản văn hóa; Nghị định số 166/2018/NĐ - CP quy định thẩm quyền, trình tự, thủ tục lập hồ sơ xếp hạng di tích; Nghị định số 109/2017/NĐ - CP về quản lý và bảo vệ di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới tại Việt Nam; Nghị định số 38/2021/NĐ - CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực văn hóa và quảng cáo; Thông tư số 15/2019/TT - BVHTTDL của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch quy định chi tiết về bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích; cùng với Chỉ thị số 274/CT - BVHTTDL của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch về tăng cường quản lý và tổ chức lễ hội, ... Những văn bản pháp luật này đã tạo nên hành lang pháp lý quan trọng giúp các địa phương triển khai hiệu quả công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa.
Các đại biểu dự lớp tập huấn về công tác quản lý và bảo vệ di sản văn hóa
Trên cơ sở các quy định của Đảng và Nhà nước, tỉnh Hưng Yên đã triển khai nhiều hoạt động thiết thực nhằm tuyên truyền và phổ biến pháp luật về di sản văn hóa đến các tầng lớp nhân dân. Các cơ quan quản lý văn hóa của tỉnh thường xuyên tổ chức các hội nghị tuyên truyền, các lớp tập huấn về công tác quản lý và bảo vệ di tích cho cán bộ văn hóa cơ sở, ban quản lý di tích và cộng đồng dân cư. Đồng thời, nội dung tuyên truyền về bảo vệ di sản văn hóa cũng được phổ biến rộng rãi thông qua hệ thống truyền thanh cơ sở, các phương tiện thông tin đại chúng và các hoạt động văn hóa - xã hội tại địa phương… Thông qua các hoạt động tuyên truyền, nhận thức của người dân về tầm quan trọng của việc bảo vệ di sản ngày càng được nâng cao, góp phần hạn chế các hành vi xâm phạm di tích và nâng cao ý thức trách nhiệm của cộng đồng trong việc giữ gìn di sản văn hóa.
Bên cạnh công tác tuyên truyền và phổ biến pháp luật, tỉnh Hưng Yên luôn chú trọng gắn kết hài hòa giữa bảo tồn và phát huy giá trị di sản với phát triển du lịch văn hóa. Nhiều di tích lịch sử - văn hóa tiêu biểu trên địa bàn tỉnh đã được quan tâm đầu tư tu bổ, tôn tạo nhằm bảo tồn giá trị kiến trúc và lịch sử, đồng thời phục vụ nhu cầu tham quan của du khách. Những địa điểm nổi tiếng như chùa Nôm, đền Đa Hòa, đền Mẫu, chùa Keo, đền Tiên La,… đã trở thành những điểm đến hấp dẫn đối với du khách trong và ngoài nước. Việc phát huy giá trị di sản gắn với phát triển du lịch không chỉ góp phần quảng bá hình ảnh quê hương Hưng Yên mà còn tạo động lực quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân địa phương.
Di sản văn hóa là tài sản chung của cộng đồng và của cả dân tộc, vì vậy việc bảo vệ và phát huy giá trị di sản không chỉ là trách nhiệm của các cơ quan quản lý nhà nước mà còn là nghĩa vụ của mỗi người dân. Mỗi cá nhân cần nâng cao ý thức trong việc giữ gìn, bảo vệ di tích, không xâm hại hoặc làm thay đổi giá trị của di sản. Đồng thời, cần tích cực tham gia các hoạt động bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của quê hương. Đặc biệt, việc giáo dục truyền thống lịch sử và văn hóa cho thế hệ trẻ có ý nghĩa hết sức quan trọng, giúp các em hiểu rõ hơn về cội nguồn dân tộc và nâng cao ý thức trách nhiệm trong việc gìn giữ di sản văn hóa.
Có thể khẳng định rằng, di sản văn hóa không chỉ là dấu ấn của quá khứ mà còn là nguồn lực quan trọng cho sự phát triển trong tương lai. Việc tuyên truyền và thực hiện tốt các chủ trương của Đảng và chính sách pháp luật của Nhà nước về quản lý di sản văn hóa sẽ góp phần bảo tồn những giá trị lịch sử quý báu của quê hương, đồng thời thúc đẩy phát triển kinh tế, du lịch và nâng cao đời sống tinh thần của nhân dân. Với truyền thống văn hiến lâu đời và hệ thống di sản phong phú, tỉnh Hưng Yên có nhiều điều kiện thuận lợi để tiếp tục phát huy các giá trị văn hóa đặc sắc của mình. Trong thời gian tới, với sự quan tâm của các cấp chính quyền và sự chung tay của toàn xã hội, những di sản văn hóa của vùng đất Phố Hiến chắc chắn sẽ tiếp tục được gìn giữ và phát huy, góp phần xây dựng quê hương Hưng Yên ngày càng giàu đẹp, văn minh và phát triển bền vững.
Nguyễn Thị Bình