Từ bao đời nay, sông Hồng không chỉ là huyết mạch của vùng đồng bằng Bắc Bộ, mà còn là dòng chảy văn hóa bền bỉ, nơi khởi sinh, nuôi dưỡng và kết nối những giá trị di sản đặc sắc của hai bờ đất thiêng. Trên đôi bờ sông Hồng, hai tỉnh Hưng Yên và Thái Bình lưu giữ trong lòng mình hàng trăm di tích lịch sử văn hóa, những làng nghề truyền thống và lễ hội dân gian thấm đượm bản sắc dân tộc. Ở đó, dòng sông không đơn thuần là một biểu tượng thiên nhiên, mà còn là chứng nhân của lịch sử, là mạch nguồn nối dài không gian văn hóa suốt hàng trăm năm.
Một góc không gian Phố Hiến (Hưng Yên) bên dòng sông Hồng.
Sông Hồng chảy qua Hưng Yên như một trục giao thông cổ xưa, nơi hình thành các thương cảng, trung tâm kinh tế văn hóa sầm uất từ rất sớm. Phố Hiến – thương cảng quốc tế từng sánh vai cùng Hội An nằm ngay bên bờ sông, là nơi quy tụ thương nhân Nhật Bản, Trung Quốc, Hà Lan, Bồ Đào Nha từ thế kỷ XVI–XVII. Những di tích khảo cổ và kiến trúc tín ngưỡng như chùa Chuông, đền Mẫu, đền Trần, Văn miếu Xích Đằng… ngày nay vẫn in đậm dấu ấn vàng son ấy. Không chỉ có Phố Hiến, nhiều làng ven sông Hồng của Hưng Yên còn nổi bật với hệ thống đền chùa, miếu mạo cổ kính, như đền Ủng (Ân Thi), chùa Nôm (Văn Lâm), hay đình làng Đa Hòa – nơi thờ Chử Đồng Tử và câu chuyện tình huyền thoại gắn với dòng nước thiêng.
Nghi thức rước kiệu và hát giao duyên trên thuyền rồng trong Lễ hội chùa Keo
Ở hạ lưu sông Hồng, Thái Bình cũng sở hữu một không gian di sản phong phú và đa dạng. Chùa Keo – ngôi cổ tự được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt, tọa lạc gần ngã ba sông Trà Lý, vốn là một nhánh lớn của sông Hồng. Các vùng ven sông thuộc các huyện Đông Hưng, Hưng Hà, Quỳnh Phụ còn lưu giữ hàng trăm di tích lịch sử văn hóa, nhiều lễ hội dân gian quy mô lớn như lễ hội chùa Keo, lễ hội đền Đồng Bằng, đền Trần Thái Bình… Những ngôi làng cổ, những dòng họ khoa bảng, những truyền thống nghề thủ công như dệt chiếu, đan cói, làm trống, làm hương… đều được hình thành, phát triển dọc theo các dòng sông.
Dòng sông không chỉ mang phù sa bồi đắp ruộng đồng, mà còn là hành lang giao thương, truyền bá văn hóa giữa các cộng đồng đôi bờ. Người dân Hưng Yên và Thái Bình từ xa xưa đã cùng dựa vào dòng chảy sông Hồng để phát triển kinh tế, giao lưu tín ngưỡng, hình thành nên những cộng đồng văn hóa có sự tương đồng và gắn bó mật thiết. Trong đời sống văn hóa dân gian, nhiều lễ hội ven sông của hai tỉnh có những điểm chung như rước nước, thả đèn hoa đăng, hát chèo, bơi trải… đều gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu, thờ Thành hoàng, tứ phủ công đồng. Những biểu hiện văn hóa tương đồng ấy là minh chứng cho sự giao thoa mạnh mẽ trong một nền văn minh sông nước lâu đời. Ngay cả trong kiến trúc đình, chùa, đền miếu dọc hai bờ sông Hồng cũng có nét gần gũi: mặt tiền quay ra sông, bố cục hài hòa với cảnh quan thủy mộc, thể hiện tinh thần “thuận thiên” trong tín ngưỡng người Việt. Di tích không chỉ là nơi thờ tự, mà còn là trung tâm sinh hoạt văn hóa cộng đồng, biểu tượng thiêng liêng của làng xã cổ truyền. Hiện nay, việc phát huy giá trị di sản gắn với du lịch trải nghiệm đang là xu hướng phát triển bền vững. Với lợi thế sông Hồng chảy qua nhiều điểm di tích lớn, Hưng Yên và Thái Bình có đầy đủ tiềm năng để xây dựng tuyến du lịch liên tỉnh theo trục sông, kết nối các điểm đến như Phố Hiến – chùa Keo – khu di tích và lăng mộ đền Trần – các làng nghề ven sông. Các tour du lịch đường thủy theo mùa lễ hội và các sự kiện văn hóa liên kết đôi bờ không chỉ tạo điểm nhấn độc đáo cho du khách, mà còn góp phần lan tỏa tình yêu di sản, thúc đẩy ý thức gìn giữ cảnh quan sinh thái, văn hóa.
Một tiết mục trong Chương trình nghệ thuật kỷ niệm 110 năm ngày sinh Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh và chào mừng hợp nhất tỉnh Hưng Yên và tỉnh Thái Bình
Đặc biệt, trong bối cảnh tỉnh Hưng Yên và tỉnh Thái Bình được hợp nhất thành tỉnh Hưng Yên mới theo Nghị quyết số 60-NQ/TW của Trung ương, việc kết nối và khai thác giá trị di sản ven sông càng có điều kiện thuận lợi và đồng bộ hơn. Không chỉ dừng lại ở sự phối hợp giữa hai địa phương, nay toàn bộ không gian di sản và văn hóa ấy sẽ nằm trong quy hoạch thống nhất, giúp hình thành những sản phẩm du lịch đặc trưng, đồng thời nâng cao năng lực quản lý, đầu tư và quảng bá. Sự kiện hợp nhất hành chính còn mở ra cơ hội hình thành những tuyến du lịch quy mô lớn, liên hoàn, khai thác trọn vẹn tiềm năng từ dòng sông Hồng của vùng đồng bằng châu thổ. Bên cạnh đó, khi đất nước đang trên đà phát triển văn hóa số, việc số hóa di tích, xây dựng bản đồ số du lịch liên vùng, tích hợp hệ thống thuyết minh đa ngôn ngữ và phát triển nền tảng quảng bá chung cho tỉnh Hưng Yên mới là hướng đi thiết thực và giàu triển vọng. Sông Hồng không chỉ chảy trong lòng đất, mà còn chảy trong tâm thức của bao thế hệ cư dân đồng bằng Bắc Bộ.
Trên đôi bờ của dòng sông ấy, di sản Hưng Yên và Thái Bình đã hòa quyện, nâng đỡ và lan tỏa giá trị văn hóa Việt suốt hàng trăm năm. Ngày nay, khi hai tỉnh chính thức hợp nhất, tinh thần gắn kết xưa kia lại được khơi dậy trong một hình hài mới – tỉnh Hưng Yên mở rộng, giàu tiềm năng và khát vọng phát triển. Giữ gìn những di sản ven sông không chỉ là bảo tồn các công trình cổ kính, mà còn là giữ lấy ký ức tổ tiên, gìn giữ mạch nguồn cội của một vùng văn minh lúa nước lâu đời. Trong dòng chảy mới của hội nhập, sự đồng thuận của chính quyền và nhân dân, cùng khát vọng vươn lên, sẽ là động lực quý giá để gìn giữ và phát huy “dòng sông di sản” như một báu vật văn hóa của tỉnh Hưng Yên mới./
Người thực hiện: Nguyễn Linh