Làng Quan Xuyên nằm ở phía tây bắc của tỉnh, cách thành phố Hưng Yên hơn 20km, thuộc tổng Đại Quan, huyện Đông Yên, phủ Khoái Châu, trấn Sơn Nam Thượng (ngày nay thuộc xã Thành Công, huyện Khoái Châu). Quan Xuyên nằm bên bờ sông Hồng, mang những nét đặc trưng của một làng truyền thống vùng đồng bằng Bắc Bộ. Trong làng còn lưu giữ được một quần thể di tích lịch sử - văn hoá phong phú, gồm có Đình Quan Xuyên (thờ Ngũ vị đẳng thần), Miếu Hạ (thờ thành hoàng làng Quan Chiếu đại vương Vũ Quang Chiếu, được phong làm trung đẳng thần), chùa Quan Xuyên; nhà sắc hay nhà hội đồng (lưu giữ giấy tờ quan trọng của cả làng); Văn chỉ Quan Xuyên và lăng mộ Vũ Quang Chiếu. Tất cả những di tích trên đều có quan hệ mật thiết với lễ hội làng Quan Xuyên, tạo thành một lễ hội hoàn chỉnh. Đình Quan Xuyên được khởi dựng thời Lê, trùng tu thời Nguyễn, thờ ngũ vị Đẳng Thần là Đức Thánh Chử Đồng Tử cùng Nhị vị phu nhân Tiên Dung - Tây Sa công chúa (thời Hùng Vương) và hai vị Thành hoàng làng là Vũ Quang Chiếu và Phạm Công Nghi (thời Lê). Hiện nay, đình vẫn còn giữ được sự đồng bộ về kiến trúc, theo kiểu chữ Công gồm Đại bái, ống muống và hậu cung mang phong cách kiến trúc thời Lê - Nguyễn. Năm 1989, đình Quan Xuyên được Bộ Văn hóa xếp hạng là di tích “kiến trúc nghệ thuật” cấp Quốc gia. Lễ hội truyền thống đình Quan Xuyên được tổ chức hàng năm từ ngày mồng 9 đến ngày 16 tháng 2 âm lịch, nhưng sau này vào năm 1938 cụ Cao Văn Linh (làm thông phán ở Hưng Yên) đã quy định lịch tổ chức lễ hội vào các năm "Thìn, Tuất, Sửu, Mùi" (tức ba năm một lần). Lễ hội vẫn bảo lưu được nhiều giá trị văn hóa độc đáo của vùng quê ven sông Hồng tiêu biểu như nghi thức rước sắc, rước nước cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, bội thu. Sáng sớm ngày 11/2 (âm lịch) ban tổ chức và nhân dân trong vùng đem lễ vật ra nhà sắc để cùng rước về đình. Lễ vật gồm mâm xôi, thủ lợn, bánh trái, hoa quả,…Đúng 8h các cụ trong đội tế nam làm lễ rước sắc từ trong nhà sắc ra đặt lên kiệu. Sau 3 hồi trống lớn, lễ rước 5 bá
(Ảnh) Vật lão trong lễ hội đình Quan Xuyên
Đặc biệt, trong những ngày diễn ra lễ hội, bên cạnh các hoạt động tế, lễ long trọng, trang nghiêm, thì phần hội với các trò chơi dân gian truyền thống như trò vật lầu, đánh tổ tôm, chơi tam cúc điếm, đánh cờ tướng,.. Trong đó đặc sắc nhất, độc đáo nhất, được mọi người hào hứng chờ đợi nhất đó là trò vật lầu. Trò chơi được tổ chức vào ngày 12 và 13 với 3 hiệp đấu. Đội hình tham gia gồm 72 nam giới, một chấp hiệp (chỉ huy chung) và hai tổng cờ (chỉ huy hai đội), mỗi đội 36 người. Các vật thủ đều cởi trần đóng khố, chỉ khác nhau về màu khố, đai và khăn chít để phân biệt (ngày nay các vật thủ mặc quần đùi).
(Ảnh) Các Vật thủ nâng quả lầu trong lễ hội đình Quan Xuyên
Quả lầu nặng khoảng chục cân (nay còn khoảng 6 đến 8 cân), hình tròn, làm bằng gỗ mít, bào nhẵn, sơn màu đỏ. Sân vật lầu có chiều dài 60 - 70m, chiều rộng từ 36 - 40m, gồm có 3 lỗ lầu. Trong đó có một lỗ cái và hai lỗ con. Lỗ cái thường to gấp đôi lỗ con. Lỗ cái ở chính giữa sân (đường kính 1,5m, sâu 1,2m), lỗ con được đặt hai đầu sân sâu 0,6m; đường kính 0,6m. Khoảng cách từ lỗ cái tới lỗ con là 30m. Hai đội sắp xếp thành hai hàng, quả lầu đặt trên nhang án trước sân. Hai cụ già giao quả lầu cho các vật thủ. Các vật thủ hai đội xếp thành hàng nối tiếp nhau, truyền quả lầu trên đầu ra lỗ lầu giữa sân rồi trở về vị trí cũ. Sau đó hai đội chọn lựa mỗi đội một người khỏe nhất, nhanh nhẹn và khéo léo nhất ra cướp lầu. Vật thủ đại diện phải nhảy xuống lỗ lầu, nhanh chóng và khôn khéo lấy được quả lầu đưa về phía đội mình. Trong lúc vận chuyển quả lầu, vật thủ được dùng tay để ôm quả lầu vào lòng, tất cả các vật thủ còn lại không được sử dụng tay mà chỉ sử dụng cơ bắp của chân, lưng, mông là chính. Vật thủ nào sử dụng tay trong khi chơi coi như phạm luật. Người chơi thường sử dụng chân đạp xuống đất làm điểm tựa truyền lực qua lưng, vai hoặc mông cho người mình nhích dần lên, đầy quả lầu về phía lỗ của đội bạn. Mỗi hiệp kéo dài 60 phút, nghỉ giải lao 10 - 15 phút sau đó lại chơi. Khi không đội nào đưa được quả lầu vào lỗ được thì căn cứ vào khoảng cách từ lỗ trung tâm tới lỗ của mỗi đội để phân thắng bại. Vật lầu là trò chơi sôi động do hai đội luôn trong thế giằng co quyết liệt cùng với sự cổ vũ nhiệt tình hào hứng của khán giả ngoài sân. Tuy quyết liệt nhưng đây là cuộc thi an toàn và hiếm khi đạt được kết quả thắng thua tuyệt đối. Giải thưởng của cuộc thi đơn giản chỉ là trầu cau và các lễ vật đã dâng thành hoàng. Nhưng mục đích của cuộc chơi là mong muốn mọi người mạnh khỏe, dân làng làm ăn phát đạt trong năm. Tương truyền, trò chơi do Vũ Quang Chiếu sáng tạo ra để mô phỏng sự lênh đênh sông nước của người em kết nghĩa Phạm Nghi Công. Ban đầu trò chơi đơn giản, ít người tham gia. Về sau được bổ sung và hoàn thiện như ngày nay. Vật lầu ngoài tinh thần thượng võ còn mang tính biểu tượng cao của tín ngưỡng dân gian trong nông nghiệp. Nét đẹp ở lễ hội này là tinh thần đoàn kết, gắn bó, hữu hảo giữa các cộng đồng.
(Ảnh) Các vật thủ trong lễ hội đình Quan Xuyên
Ngoài trò vật lầu, lễ hội còn diễn ra các trò chơi khác như đánh tổ tôm, chơi tam cúc điếm, đánh cờ tướng, đi cầu kiều và bắt vịt,…
Về với Lễ hội truyền thống đình Quan Xuyên của tỉnh Hưng Yên, du khách không chỉ được chiêm ngưỡng ngôi đình, ngôi chùa cổ kính tồn tại hàng trăm năm tuổi mà còn đắm mình trong những nghi thức, nghi lễ, các trò chơi dân gian nhộn nhịp, hay những làn điệu dân ca truyền thống của vùng đồng bằng Bắc Bộ,.. Qua đó, mỗi chúng ta sẽ được trải nghiệm những nét đẹp văn hóa dân tộc, được hòa mình trong không khí tưng bừng của lễ hội, được thỏa mãn nhu cầu tín ngưỡng, tâm linh./.
Người thực hiện: Vũ Oanh