Chùa Chuông từ lâu đã trở thành một “Đại danh lam cổ tự' nổi tiếng khắp cả nước. Chùa có tên chữ là Kim Chung tự, gắn liền với sự tích quả chuông vàng ngự trên chiếc bè được dòng nước đưa đến, dạt vào bãi sông thuộc địa phận thôn Nhân Dục. Các tăng ni cùng quan viên hương lão trong thôn thấy vậy rất mừng bèn làm lễ rước chuông vào gác. Từ đó, chùa có tên gọi là Kim Chung tự (tức chùa Chuông vàng). Chùa được khởi dựng từ sớm với lối kiến trúc kiểu “Nội Công ngoại Quốc liên hoàn". Các hạng mục được bố trí đăng đối, hài hòa trên trục đối xứng từ Tam quan đến nhà Mẫu. Chùa nằm trong Khu di tích Quốc gia đặc biệt Phố Hiến đã được xếp hạng cấp Quốc gia đặc biệt năm 2014.
Trải qua nhiều thế kỷ đến nay, chùa Chuông vẫn cất giữ trong mình tất cả những truyền tích và huyền thoại cùng một kho tàng di sản văn hoá độc đáo, thể hiện trí • tuệ tuyệt vời của các nghệ nhân đương thời. Đặc biệt trong số đó phải kể đến hệ thống Di sản tư liệu được lưu giữ dưới nhiều dạng: câu đối, đại tự, văn bia, chuông đồng, khánh đá,... thể hiện trên “các vật mang tin" vô cùng đa dạng như: gỗ, đá, đồng,... Đây là những Di sản tư liệu quý giá của vùng văn hóa Phố Hiến.
Di sản tư liệu có niên đại sớm nhất tại chùa là Cây hương đá (Thạch thiên đài) dựng tại khoảng sân phía trước tòa Tiền đường. Cây hương có hình khối lập phương, cao 170cm, rộng 25cm, dựng vào năm Nhâm Ngọ niên hiệu Chính Hòa thứ 23 (1702). Diềm cây hưong không trang trí nhiều hoa văn mà chỉ có những viền nổi dài chừng 2cm, rộng 3cm; lòng bia được tạo lõm vào trong và rộng 22cm. Đỉnh cây hương được trang trí khá cầu kỳ và đẹp mắt. Trên đỉnh là một bông sen nở, cánh sen trang trí hình “Điểu - Liên" (Chim và hoa sen). Phần đế gồm hai tầng, tầng trên rộng 28cm, tầng dưới rộng 32cm. Bốn mặt cây hương đều khắc chữ mang tiêu đề "Kim Chung tự", "Huyền tích nữ", "Hoàng thiên giáng phúc" và "Chư thánh hộ trì". Tổng số chữ khắc trên cây hương là 1614 chữ gồm cả chữ Hán và chữ Nôm, nội dung kể về việc tô tượng, làm gác khánh, gác chuông, tu sửa chùa tốn hàng trăm quan tiền. Đây là cây hương đá cổ có giá trị sử liệu cao.
Bên cạnh Cây hương đá, tại dãy hành lang bên phải (theo hướng chùa) có đặt một tấm bia được giới sử học coi là một cuốn sổ bằng đá. Bia có chiều cao 172cm, chiều rộng 118cm và dày chừng 12cm. Bia được dựng vào năm Tân Mão niên hiệu Vĩnh Thịnh thứ 7 triều vua Lê Dụ Tông (1711). Chữ khắc trên bia khá nhiều, mặt phải gồm 1016 chữ, mặt trái gồm 984 chữ. Chữ dùng để khắc trên bia đại đa số là chữ Hán và xen vào đó là những ký tự Nôm. Hoa văn trang trí trên bia rất đẹp, mang phong cách thời Hậu Lê. Trán bia tạc hình “Lưỡng long chầu nhật", diềm bia trang trí hình dây leo hoa lá mềm mại. Lòng bia chép một bài tựa và một bài minh. Nội dung văn bia ca ngợi cảnh đẹp và quá trình trùng tu, tôn tạo di tích. Mặt sau bia ghi công đức của những người góp tiền tu sửa chùa, đắp tượng. Văn bia chùa Chuông đã lưu lại tên gọi của 22 phường ở Phố Hiến hồi đầu thế kỷ XVIII. Như vậy, so với 36 phố phường của kinh thành Thăng Long thì 22 phố phường có ở Phố Hiến quả thật không nhỏ. Nó đã thể hiện sự sầm uất của một đô thị phát triển. Tư liệu văn bia còn cho thấy quá trình phát triển của vùng đất này và sự thay đổi địa danh, giúp ta hình dung một phần gương mặt Phố Hiến xưa. Văn bia chùa Chuông khi miêu tả cảnh vật đã nhắc đến con đường qua chùa là con đường dài thông thương qua lại, đây có thể là con đường nối Phố Hiến với Kinh Kỳ khi xưa. Đây là tấm văn bia có giá trị vào bậc nhất trong số những tấm bia còn lại thuộc khu vực quần thể Khu di tích Phố Hiến.
Có thể nói, Di sản tư liệu là một bộ phận guan trọng cấu thành bộ mặt đa sắc của di tích chùa Chuông. Tất cả đã trường tồn cùng thời gian, vượt qua những biến thiên của lịch sử để ngày càng khẳng định vị thế to lớn của mình. Di sản tư liệu chùa Chuông không chỉ là những di vật có giá trị lịch sử mà còn là những tác phẩm điêu khắc tuyệt mỹ. Chiêm ngưỡng vẻ đẹp trên những bia đá, chuông đồng, cây hương đá,...được tìm hiểu những giá trị lịch sử mà chúng mang lại là một điều hết sức thú vị.
Sau những thăng trầm của thời gian, về thăm chùa Chuông hôm nay ta như cảm nhận được một không gian uy linh cổ kính với những dấu ấn văn hóa cổ xưa vẫn còn ngưng đọng nơi đây. Trong tiếng thầm thì của cỏ cây hoa lá, là tiếng mõ, tiếng chuông cúc cung khoan nhặt như muốn xóa điềm mê, như xua điềm tục, đánh thức cái tôi thánh thiện trong tâm khảm mỗi du khách bộ hành./.
Thu Hường