Đền Mụa (đền Bà Chúa Mụa) được xây dựng trên mảnh đất cao ráo, thoáng mát ở rìa thôn Cộng Vũ cạnh bờ sông Cửu An thuộc xã Vũ Xá, huyện Kim Động, tỉnh Hưng Yên.
Đền là nơi tôn thờ bà Trần thị Ngọc Am (tên hiệu là Trần Thị Cư, sinh năm 1580 và mất năm 1648) vợ chúa Trịnh Tráng là người con của làng Cộng Vũ. Bà không chỉ giúp chúa Trịnh trong việc giữ nước mà còn giúp nhân dân mở mang đồng ruộng, xây dựng đền đài, miếu mạo. Với những đóng góp to lớn, bà đã được tôn xưng là chúa Mụa và được thờ cúng hương hỏa muôn đời.
Tượng Bà Chúa Mụa trong di tích
Đền được xây dựng thời Lê, trải qua thời gian và chiến tranh, đền bị hư hại, Nhân dân địa phương đã nhiều lần tu sửa trong đó có 04 lần trùng tu vào thời Nguyễn. Hiện nay, đền có kết cấu kiến trúc chữ Nhị gồm 03 gian Đại bái và 03 gian Hậu cung. Đền bà chúa Mụa là di tích có giá trị đặc biệt về nghệ thuật chạm khắc đá thời Lê như tấm bia niên hiệu Đức Long (1634) ghi tiểu sử bà Chúa Mụa, pho tượng bà chúa Mụa được tạc năm 1634, tấm bia ghi nhận công lao của bà với dân làng trong việc xây dựng đình, đền, chùa, miếu (1650), nhang án đá cùng hệ thống bát hương, tượng phỗng tạo tác bằng đá xanh.
Ngoài ra, đền Bà Chúa Mụa gắn liền với bộ sưu tập đĩa vàng hoa sen Cộng Vũ. Ngày 8/6/1963 trong khi làm thủy lợi sông cầu Ngàng, dân công đã đào được 05 đĩa vàng và 01 cục vàng nhỏ được phát hiện dưới độ sau cách mặt đất 2m, đặt úp chồng kít lên nhau.
Về mặt tạo hình, 5 đĩa vàng hoa sen được tạo dáng tương tự như nhau, giống những đóa sen vàng đang nở rộ. Các đĩa đều có miệng loa bẻ, thành vát cong, mặt ngoài tạo hình cánh sen thon vuốt nổi, mặt trong lõm, lòng đĩa sâu và phẳng, chân đế thấp được tạo dáng lượn cong theo độ cong của cánh sen. Vai và đầu cánh sen đều được lượn tròn tạo cho những cánh sen có dáng vẻ mềm mại, thanh thoát. Các đĩa khác nhau về kích thước, số lượng cánh và hoa văn trang trí trên đĩa. Phía ngoài miệng một chiếc đĩa có khắc dòng chữ Hán “Thụy Minh công chúa kim giao lai trọng bát tinh”.
Bộ sưu tập Đĩa vàng hoa sen Cộng Vũ
Trong lòng mỗi đĩa vàng trang trí nhiều đề tài hoa văn khác nhau: hoa sen, hoa mẫu đơn, hoa cúc, mây cuộn,... đặc biệt có đĩa trang trí hoa văn trung tâm là hình chim phượng đứng múa trên hoa sen. Dáng chim phượng ở đây được thể hiện hết sức hoàn hảo: mỏ to, dài, quặp hướng chếc lên trên, mắt nhỏ tròn, mang xoáy. Cổ phượng cao, ưỡn ngực, cánh xòe, mình thon lẳn, đầu chầu vào trung tâm lòng đĩa. Chân phượng đứng trên hoa sen với những móng sắc nhọn. Độc đáo hơn cả là phần đuôi chim phượng to, dài được tỉa tót cuộn sóng nhiều lớp hình sin tựa như thân rồng thời Lý. Đường sống đuôi chính giữa được thể hiện bằng hoa văn chữ V lồng vào nhau, hai bên là hoa văn dấu hỏi được chạm thành hai dải dài. Ngoài ra, trong lòng đĩa vàng thứ 3 chạm khắc 04 hình em bé xung quanh các dây hoa với khuôn mặt bầu bĩnh, phúc hậu, thân hình tròn mập, cặp lông mày cao thanh tú, sống mũi cao.
Đây là những bảo vật vô cùng quý hiếm không chỉ về giá trị được làm bằng vàng mà đây đều là những tuyệt tác mỹ thuật.
Hằng năm vào ngày mồng 5 tháng Giêng nhân dân lại tổ chức lễ hội để tưởng nhớ tới ngày mất của bà. Ngoài phần tế lễ còn có các trò chơi dân gian thu hút đông đảo người dân tham gia. Lễ hội là dịp con cháu dòng họ Trần về dâng hương tại di tích.
Từ những giá trị nghệ thuật trên, đền Bà Chúa Mụa được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng là di tích “Nghệ thuật” cấp Quốc gia theo Quyết định số 2233- QĐ/BT ngày 26/6/1995.
Người thực hiện: Trần Hoa