Hưng Yên còn được biết đến là tỉnh có hệ thống di sản văn hoá phi vật thể phong phú và đa dạng. Một trong các loại hình di sản văn hoá phi vật thể tiêu biểu, có không gian diễn xướng khá rộng và có sức ảnh hưởng lớn đến đời sống văn hóa, tinh thần của nhân dân là “Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt”.
NNND Lưu Ngọc Đức thực hành di sản
Năm 2016, di sản văn hóa phi vật thể “Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” được UNESCO ghi danh tại Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Theo kết quả thống kê sơ bộ, hiện nay, tỉnh Hưng Yên có khoảng hơn 800 di tích lịch sử - văn hóa thờ và phối thờ Mẫu, được phân bố ở hầu hết các huyện, thị xã, thành phố trên địa bàn tỉnh, tập trung nhiều hơn ở thành phố Hưng Yên, huyện Tiên Lữ, huyện Yên Mỹ, huyện Kim Động, huyện Khoái Châu,...Tại các di tích này thường xuyên diễn ra hoạt động thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ vào các dịp tuần tiết và lễ hội. Trên địa bàn tỉnh hiện có 01 Câu Lạc bộ Đạo Mẫu với tổng số gần 200 hội viên đang sinh hoạt. Tính đến nay, qua 3 đợt xét tặng, tỉnh Hưng Yên đã có 17 Nghệ nhân ưu tú Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ được Chủ tịch nước phong tặng.
NNUT Tất Kim Hùng thực hành di sản
1. Thực trạng công tác bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hoá Thực hành tín ngưỡi thờ Mẫu Tam phủ của người Việt trên địa bàn tỉnh Hưng Yên
1.1. Công tác lãnh đạo, chỉ đạo và ban hành các văn bản tăng cường quản lý nhà nước về di sản văn hóa
Nhận thức rõ vai trò và tầm quan trọng trong việc bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hoá Thực hành tín ngưỡi thờ Mẫu Tam phủ của người Việt, trong thời gian qua ngoài những văn bản của Trung ương, Ban Quản lý di tích tỉnh đã tham mưu Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành văn bản số 1246/SVHTTDL-BQLDT ngày 28 tháng 12 năm 2022 về việc chấn chỉnh các hoạt động trong thực hành di sản Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt trên địa bàn tỉnh. Theo đó, đề nghị UBND các xã, phường, thị trấn và các cơ sở tôn giáo-tín ngưỡng có hoạt động Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt trên địa bàn chỉ được tổ chức hầu đồng ở những nơi có điện thờ Mẫu hoặc di tích thờ Mẫu; không tổ chức nghi lễ hầu đồng ở khu vực công cộng với tính chất một loại hình dịch vụ du lịch hay ca nhạc đường phố; không đưa thực hành nghi lễ hầu đồng, thanh đồng lên sân khấu; không mang mặc trang phục khăn áo trong các giá hầu đồng phục vụ trình diễn thời trang, các sự kiện biểu diễn văn nghệ sân khấu hay quần chúng; Đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức của người thực hành về giá trị của di sản, qua đó khuyến cáo hạn chế việc sử dụng nhiều vàng mã và đồ lễ đặt tiền để chia, phát lộc trong lễ hầu đồng. Nghiêm cấm các hoạt động tiêu cực, không đúng nguyên tắc Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt, làm giảm tính thiêng, trần tục hóa tín ngưỡng; Tăng cường công tác kiểm tra, ngăn chặn, xử lý kịp thời hiện tượng lợi dụng hầu đồng, lợi dụng niềm tin của nhân dân để trục lợi, kiếm tiền và làm ảnh hưởng đến đời sống tâm linh, tinh thần của cộng đồng. Việc Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt cần tuân thủ theo Luật Di sản Văn hóa và Công ước 2003 của UNESCO. Thực hiện sự chỉ đạo của UBND tỉnh và hướng dẫn của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, UBND các huyện, thị xã, thành phố đều có văn bản chỉ đạo UBND xã, phường, thị trấn thực hiện theo quy định quản lý tại Luật tín ngưỡng, tôn giáo tại các di tích trên địa bàn.
1.2. Tổ chức các hoạt động bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa
Nhằm tăng cường công tác quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị Di sản Văn hóa và Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Phủ của người Việt. Tháng 3 năm 2023, Ban Quản lý di tích tỉnh đã tổ chức Hội nghị tập huấn: “Công tác quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị Di sản Văn hóa và Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Phủ của người Việt ” với sự tham gia của các nhà quản lý, chuyên gia và đại diện chủ thể thực hành di sản. Đối tượng tập huấn là lãnh đạo Phòng VH&TT các huyện, thị xã, thành phố; các công chức văn hóa xã hội; các ban quản lý di tích cơ sở và đông đảo cộng đồng các chủ thể di sản “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” trên địa bàn tỉnh Hưng Yên. Tại Hội nghị, các đại biểu được nghe các nhà nghiên cứu văn hóa, chuyên gia truyền đạt những nội dung quan trọng trong công tác bảo vệ, giữ gìn loại hình di sản văn hóa này và cùng nhau trao đổi, thảo luận và chia sẻ những kinh nghiệm, khó khăn, vướng mắc trong việc thực hiện nhiệm vụ quản lý di sản ở địa phương, cơ sở. Đặc biệt, đây là lần đầu tiên, hoạt động tập huấn có sự phối hợp giữa nhà nước và cộng đồng, cụ thể là báo cáo viên tại Hội nghị - Tập huấn có cả nhà quản lý, chuyên gia về di sản văn hóa phi vật thể song song giảng bài cùng nghệ nhân, người có tài năng và uy tín trong cộng đồng thực hành di sản. Mô hình này đã được UNESCO khuyến khích các quốc gia thành viên thực hiện, và Hưng Yên là tỉnh đầu tiên của Việt Nam áp dụng rất hiệu quả, mang lại những cảm xúc mới cho các nghệ nhân, người thực hành tham gia tập huấn, và cũng để lại những ấn tượng tốt, hiệu quả về cả về kiến thức và phương pháp truyền đạt, tương tác đối với các đối tượng tham dự Hội nghị - Tập huấn. Cùng với đó, học viên đã được xem các Nghệ nhân ưu tú trong trang phục truyền thống thị phạm thực hành bài bản các giá chầu theo lối truyền thống, như một cách “cầm tay chỉ việc” trong thực hành và truyền dạy di sản. Cách làm này đã được Cục Di sản văn hóa đánh giá cao và đưa vào nội dung của Báo cáo định kỳ quốc gia thực hiện Công ước 2003 đệ trình UNESCO, như một kinh nghiệm tiêu biểu và điển hình của Việt Nam trong việc phát huy vai trò nghệ nhân có danh hiệu và sự phối hợp hiệu quả, thiết thực giữa nhà nước – cộng đồng trong trong bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể.
Hằng năm, Ban Quản lý di tích tỉnh cử cán bộ chuyên môn cùng với Đoàn thanh tra của Sở, tiến hành thanh tra, kiểm tra một số lễ hội trọng điểm trên địa bàn tỉnh như lễ hội Đền Ủng (xã Phù Ủng, huyện Ân Thi), kiểm tra công tác quản lý di tích Đền Trần, đền Mẫu (phường Quang Trung, thành phố Hưng Yên),... Các hiện tượng tiêu cực tại lễ hội được nhắc nhở và chấn chỉnh kịp thời.
Năm 2023 Ban Quản lý di tích tỉnh phối hợp với Đài Phát thanh - Truyền hình tỉnh xây dựng phim tài liệu “ Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt trên địa bàn tỉnh” để mọi tổ chức, cá nhân biết, tích cực thực hiện nâng cao hiệu lực trong quản lý nhà nước về vấn đề tín ngưỡng, tôn giáo; đảm bảo việc tổ chức thực hiện chính sách pháp luật về tín ngưỡng, tôn giáo được kịp thời và hiệu quả.
2. Một vài nhận định và khuyến nghị
2.1. Một vài nhận định
Trong thời gian qua, thực hiện chính sách và pháp luật của Đảng, Nhà nước, hoạt động tín ngưỡng thờ Mẫu trên địa bàn tỉnh Hưng Yên đã từng bước đi vào nền nếp và có bước phát triển tích cực, hình thành nếp sống văn hóa cho cộng đồng, giữ gìn những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc. Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, việc Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt trên địa bàn tỉnh còn bộc lộ những hạn chế nhất định dẫn đến những bất cập trong hoạt động thờ Mẫu gia tăng như: tình trạng lợi dụng tín ngưỡng thờ Mẫu và các danh hiệu, bằng khen, giấy khen để trục lợi, việc xây dựng các điện thờ, cơ sở thờ tự tư gia để hoạt động thờ Mẫu như cơ sở tín ngưỡng của cộng đồng, tín ngưỡng thờ Mẫu đang dần có nguy cơ bị mai một,… Thực trạng này thiết nghĩ bắt nguồn từ các nguyên nhân:
- Công tác thông tin, tuyên truyền giới thiệu về tín ngưỡng thờ Mẫu còn hạn chế; chưa có sự kết nối giữa các di sản văn hóa trên địa bàn tỉnh để tạo thành sản phẩm du lịch, góp phần phát triển kinh tế, xã hội của địa phương.
- Lực lượng, những người cán bộ thực hiện công tác quản lý nhà nước đối với lĩnh vực này đang thiếu hụt. Chưa có các chính sách, chế độ đãi ngộ thu hút nghệ nhân. Nhận thức của nghệ nhân, người thực hành di sản văn hóa phi vật thể về pháp luật thi đua khen thưởng và di sản văn hóa còn chưa đồng đều, chưa phân biệt đầy đủ giới hạn đúng/sai khi thực hành di sản.
- Tiêu chuẩn về giải thưởng, huy chương để làm hồ sơ xét tặng nghệ nhân còn bất cập, chưa quy định cụ thể, rõ ràng. Vì vậy, có nhiều cá nhân cả đời cống hiến cho di sản nhưng không tham gia Liên hoan, hội thi, hội diễn, diễn xướng dân gian nên không nhận được giải thưởng, huy chương. Như vậy, đồng nghĩa với việc không có thành tích để đánh giá.
- Do thời gian, nhiều người nắm giữ di sản qua đời chưa kịp trao truyền hoặc do các loại hình văn hóa mới dễ tiếp thu và thực hành, hấp dẫn hơn với giới trẻ, sản phẩm hàng hóa hiện đại rẻ, dễ kiếm hơn nên lấn át những di sản văn hóa truyền thống.
3.2. Một vài khuyến nghị
Để bảo tồn, phát huy những giá trị trong thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu thiết nghĩ các cấp, các ngành cần có những giải pháp sau:
Thứ nhất: Cần xây dựng quy định về thực hành thờ Mẫu về nghi lễ lên đồng như cho các thanh đồng như: trang phục, lời hát văn, lễ vật, âm nhạc, phát lộc; về cách thức bài trí điện thờ,...
Thứ hai: Các cơ sở tín ngưỡng thờ Mẫu phải có người đại diện hoặc thành lập ban quản lý để chịu trách nhiệm trước pháp luật trong việc tổ chức hoạt động thờ Mẫu theo đúng quy định pháp luật. Có cơ chế tuyển chọn những người đại diện cơ sở tín ngưỡng, ban quản lý cơ sở thờ Mẫu đảm bảo là những công dân tốt, có uy tín trong cộng đồng, có hiểu biết sâu về ý nghĩa và nghi lễ của tín ngưỡng thờ Mẫu. Đầu tư kinh phí cho việc rà soát, tổng hợp, thống kê cơ sở tín ngưỡng, mô hình quản lý, người chuyên hoạt động tín ngưỡng ở các địa phương. Chú trọng đầu tư, trao truyền, hỗ trợ những tài năng trẻ, các mầm non nghệ thuật xuất sắc, có chính sách chăm sóc đãi ngộ đối với các nghệ nhân tuổi cao tiêu biểu nhằm phát hiện, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hoá truyền thống đã và đang tồn tại trên địa bàn.
Thứ ba: Tiếp tục đẩy mạnh công tác tuyên truyền về ý nghĩa, giá trị của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của Người Việt. Phối hợp với nghệ nhân, người thực hành uy tín xuất bản các ấn phẩm hướng dẫn thực hành di sản và quảng bá giá trị di sản. Bên cạnh đó cần hướng dẫn, giúp đỡ cộng đồng thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu theo đúng ý nghĩa, giá trị của di sản tín ngưỡng thờ Mẫu và đúng quy định pháp luật.
Thứ tư: Có kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng kiến thức về pháp luật, về lịch sử, văn hóa, về tín ngưỡng, tôn giáo,... nhằm nâng cao năng lực và trách nhiệm cho đội ngũ các thanh đồng, cung văn đảm bảo giữ truyền thống, không làm sai lệch giá trị vốn có của tín ngưỡng thờ Mẫu.
Thứ năm: Tăng cường công tác quản lý, thanh tra, kiểm tra việc tổ chức các lễ hội tín ngưỡng, các hoạt động tại cơ sở tín ngưỡng là di tích lịch sử - văn hóa và việc thực thi các quy định của pháp luật liên quan. Kiên quyết xử lý vi phạm đối với các hành vi lợi dụng thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu, lợi dụng các nghệ nhân để trục lợi.
Thứ sáu: Biểu dương, khen thưởng kịp thời những cá nhân, tổ chức có đóng góp trong việc giữ gìn, phát huy những giá trị tốt đẹp của tín ngưỡng, góp phần xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc./.
Thu Hường - Trưởng Ban QLDT tỉnh