Lễ hội Cầu mưa (hay còn gọi là Lễ hội Tứ Pháp) có từ lâu đời, gắn liền với tín ngưỡng thờ Tứ Pháp (vị thần nông nghiệp cổ sơ) của cư dân nông nghiệp trồng lúa nước, khi đời sống nông nghiệp lệ thuộc hoàn toàn vào thiên nhiên. Tứ Pháp bao gồm Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện tượng trưng cho những hiện tượng thiên nhiên là mây, mưa, sấm, chớp. Đây là lễ hội mang đậm nét văn hóa của vùng đồng bằng sông Hồng thể hiện mong ước chinh phục thiên nhiên, cầu mưa thuận gió hòa, cầu phồn thực no đủ, thiên hạ thịnh vượng phồn vinh, vạn vật sinh sôi nảy nở. Lễ hội cầu mưa không chỉ phản ánh đời sống tôn giáo tín ngưỡng của cư dân đồng bằng châu thổ sông Hồng mà còn phản ánh quá trình khai phá vùng đất này trong quá khứ. Cùng với quá trình phát triển, người Việt đã từng bước làm chủ vùng châu thổ theo hướng từ núi dần ra biển. Lễ hội Cầu mưa đã thể hiện được phần nào tập quán sử dụng nước của cư dân nơi đây. Trong quá trình sản xuất nông nghiệp, về mặt hình thức người Việt sử dụng hai nguồn nước chính là nước sông và nước mưa để trồng lúa nước. Tuy nhiên, những nguồn nước này không phải lúc nào cũng thuận lợi, do vậy phải có những ứng phó phù hợp. Khi trời hạn hán lâu ngày không có mưa, Lễ hội Cầu mưa được mở để cầu nguồn nước. Những nghi lễ này phần nào phản ánh tập quán canh tác dẫn thủy nhập điền. Thông qua các nghi lễ, nghi thức và các trò diễn xướng trong lễ hội, con người muốn tái hiện lại lịch sử, tái hiện xã hội, tái hiện cội nguồn của tự nhiên và con người. Trong quá trình lịch sử khai phá vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng với cây lúa nước, con người đã biết quan sát tự nhiên, tích lũy được nhiều kinh nghiệm, tri thức cùng với các quy luật của thời tiết, khí hậu,… để vận dụng vào sản xuất nông nghiệp.Tuy nhiên, thời tiết đôi khi cũng biến đổi trái với quy luật thường ngày, gây nên nhiều thiệt hại cho hoạt động sản xuất nông nghiệp của người nông dân. Trong hoàn cảnh không thể lý giải được các hiện tượng thiên nhiên, việc xuất hiện những thần linh gắn vớ
(Ảnh) - Chuẩn bị lễ rước nước tại chùa Thái Lạc
Sự độc đáo và khác lạ ở Lễ hội cầu mưa được thể hiện thông qua những chiếc khố của giai kiệu. Các giai kiệu đóng khố, cởi trần, đầu quấn khăn vàng. Có thể nói đóng khố là điểm khá đặc trưng trong Lễ hội Cầu mưa, khố được làm cầu kỳ với nhiều nguyên phụ liệu khác nhau: Thừng, vải vóc, đinh, hoa cúc chì, hạt bóng, hạt cườm,…Theo thầy Thích Quang Hòa (trụ trì chùa Thái Lạc) thì việc các giai kiệu sử dụng trang phục đóng khố trong lễ hội cầu mưa có liên quan đến việc người dân tổng Thái Lạc xưa đi mua cành cây Dung Thụ (nơi sư Khâu Đà La gửi con) của người vùng Dâu (Bắc Ninh), buổi sáng dân tổng Thái Lạc mua được ba đoạn khiêng về, chờ buổi chiều mua nốt đoạn còn lại, buổi trưa mọi người thử đòn nào ngờ cả đòn khiêng và khúc gỗ vụt bay theo đoàn người đi trước. Thấy vậy, người dân Luy Lâu đuổi theo đòi lại. Nhưng đoàn người đuổi theo đến đâu thì trời đổ mưa tới đó nên người vùng Dâu để cho người tổng Thái Lạc mang về và cũng nhờ có trang phục đóng khố mà người dân tổng Thái Lạc đã nhanh chân mang được khúc gỗ của cây Dung Thụ về. Vào những năm hạn hán kéo dài dân các làng thuộc tổng Thái Lạc xưa lại tiến hành làm lễ cầu đảo và rước Tứ Pháp công đồng để cầu cho mưa xuống, mùa màng tươi tốt và trong lễ hội cầu mưa các giai kiệu đều đóng khố để tái hiện lại lịch sử, tái hiện cội nguồn của tự nhiên, con người nhằm tìm lại bản sắc văn hóa dân tộc.
Sau khi làm lễ tại chùa Thái Lạc, đoàn rước khởi hành rước rồng ra giếng cổ thuộc thôn Bình Minh làm lễ lấy nước rước về chùa Thái Lạc và các nhà sư làm lễ xin nước. Lễ vật dâng cúng là vàng, hương, trầu, rượu, mâm xôi thủ lợn và hoa quả. Khi tụng xong bài kinh xin nước, nhà sư dùng gáo dừa sơn đỏ có cán gỗ để lấy nước từ giếng làng. Khi múc xong, những người cầm gầu lần lượt múc nước từ giếng vảy ra xung quanh, miệng hô “Mưa! Mưa! Mưa!”.
Tiếp theo đoàn rước quay trở về chùa Thái Lạc. Số nước lấy tại giếng cổ thôn Bình Minh được chia thành ba phần đặt lên ban thờ ba bà: Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi. Sau đó, làm lễ rước ba bà xuống chùa Pháp Điện. Tham gia đoàn rước có Cờ reo là người reo và xướng vần, nội dung những câu reo chủ yếu để cầu mưa:
Ba bà ngự ba ngai rồng
Cơn mưa cơn gió đầy đồng
Để cho thiên hạ dễ làm ăn
Ta cùng vui vẻ ơi!
Tất cả giai kiệu đều đồng thanh: Dà!
Và trên đường đi gặp những chỗ có nước những người cầm gầu múc nước vảy lên làm phép, miệng hô “Mưa, Mưa, Mưa”. Sau đó, ba bà ngự tại ngôi nhà lá trước cửa chùa Pháp Điện một đêm. Ngày 8 tháng 3, nhân dân sẽ rước các bà hoàn cung về ngự tại chùa của mình và tiến hành lễ Yên vị.
Đặc biệt, trong những ngày diễn ra lễ hội, bên cạnh các hoạt động tế, lễ long trọng, trang nghiêm, thì phần hội với các trò chơi dân gian truyền thống như: kéo co, đập niêu, bịt mắt bắt dê, các trai kiệu chơi trò chơi đánh trăng,…. Trong đó, đặc sắc nhất là trò đánh Trăng/Giăng, một trò chơi vô cùng đặc sắc thu hút đông đảo nhân dân và du khách dự hội hưởng ứng. Trò đánh Trăng kéo dài khoảng 1 tiếng rồi nghỉ. Tham gia trò này chủ yếu là các giai kiệu và thanh niên trai tráng trong toàn xã. Thông thường mỗi lần đánh có khoảng năm mươi đến sáu mươi người tham gia. Ngoài ra còn có đội cờ, đội trống đứng cổ vũ. Trên khu đất rộng, Tiểu Cổ (người đánh trống) mặc áo dài đỏ, đầu đội khăn đỏ, tay cầm trống khẩu đi trước. Một giai kiệu khoẻ mạnh, có giọng âm vang đi theo sau, tay cầm một lá cờ đỏ để ra hiệu và reo. Khi có hiệu lệnh, các giai kiệu đóng khố xếp hàng vòng tròn lần lượt chạy theo Tiểu cổ và Cờ reo. Cả đoàn chạy theo vòng xoáy chôn ốc theo chiều kim đồng hồ, sau đó quay ngược trở ra. Cứ như vậy, đi đủ ba vòng thì kết thúc một lần đánh trăng. Đây là những điểm khác biệt chỉ có trong Lễ hội Cầu mưa tại xã Lạc Hồng, huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên mà không nơi nào có.
Về với Lễ hội cầu mưa của tỉnh Hưng Yên, du khách không chỉ được chiêm ngưỡng những ngôi chùa cổ kính tồn tại hàng trăm năm tuổi mà còn đắm mình trong những nghi thức, nghi lễ, các trò chơi dân gian nhộn nhịp, hay những làn điệu dân ca truyền thống của vùng đồng bằng Bắc Bộ, những câu diễn, những câu reo, xướng vần cầu mưa,.. Qua đó, mỗi chúng ta sẽ được trải nghiệm những nét đẹp văn hóa dân tộc, được hòa mình trong không khí tưng bừng của lễ hội, được thỏa mãn nhu cầu tâm linh. Với những giá trị tiêu biểu trên, ngày 12/01/2022, Bộ trưởng Bộ văn hóa Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định số 68/QĐ–BVHTTDL về việc công bố Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Theo đó, Lễ hội cầu Mưa, xã Lạc Hồng, huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên đã được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Người thực hiện: Vũ Oanh