Trong chiến lược phát triển du lịch văn hóa của tỉnh Hưng Yên, hệ thống di tích lịch sử văn hóa và làng nghề truyền thống là nguồn tài nguyên mang đậm bản sắc địa phương. Nằm trong không gian đó, làng nghề đúc đồng Lộng Thượng (xã Đại Đồng, huyện Văn Lâm) không chỉ là nơi lưu giữ kỹ thuật thủ công lâu đời mà còn hàm chứa những giá trị tín ngưỡng, lịch sử có khả năng khai thác phục vụ phát triển du lịch gắn với bảo tồn di sản
Sản phẩm bằng đồng tại làng nghề
Hiện nay, xã Đại Đồng có 5 thôn làm nghề đúc đồng, đó là Bùng Đông, Văn Ổ, Xuân Phao, Lộng Thượng, Đồng Xá. Trong đó, Lộng Thượng là một trong số ít làng nghề đúc đồng còn duy trì được đầy đủ các công đoạn chế tác truyền thống Đặc biệt, làng nghề gắn với không gian thờ Tổ nghề đúc đồng Khổng Minh Không. Đây cũng là vị tổ nghề của nhiều làng nghề đúc đồng khác trên đất nước ta. Theo truyền thuyết, Khổng Minh Không (1076 - 1141) là nhà sư thời Lý, họ Nguyễn tên là Chi Thành, người xã Đàm Xá (Gia Viễn - Ninh Bình). Lúc trẻ ông đi học đạo với Từ Đạo Hạnh, lấy hiệu là Minh Không Thiền sư, tu ở chùa Quốc Thanh. Trong khi học đạo, ông đã học được nghề đúc đồng và truyền lại cho nhân dân. Khi ông mất, dân làng biết ơn và lập đền thờ với tên là Thần Quang Tự. Do chiến tranh loạn lạc, đến thờ tổ nghề bị phá huỷ vào những năm 1945 - 1950. Tới năm 2002, nhân dân đúc lại tượng Khổng Minh Không phối thờ tại đình của làng. Nghề đúc xã Đại Đồng định hình thời Lý - Trần và phát triển nhất vào thời Trịnh - Lê. Thợ gia công đúc đồng truyền thống tại Lộng Thượng là minh chứng sống cho sự tâm huyết với nghề, từ việc làm khuôn, chạm khắc hoa văn đến đánh bóng, mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự tỉ mỉ, khéo léo. Đỉnh và chuông là hai sản phẩm tiêu biểu thể hiện rõ nét sự tinh xảo trong chế tác. Để đúc một chiếc đỉnh cần chuẩn bị 9 khuôn cho các bộ phận như: Bầu, chân, đế, nắp và các chi tiết trang trí với quá trình làm khuôn kéo dài hàng tuần. Các phần đỉnh được nấu đồng và xông khuôn trước khi lắp ráp bằng đinh tán hoặc đinh ốc. Một mẻ đồng có thể đúc 4 - 6 đỉnh tùy kích thước. Trong khi đó, việc đúc chuông đòi hỏi kỹ thuật cao hơn với khuôn ngoài làm từ hỗn hợp đất sét và than trấu được trang trí hoa văn tinh xảo. Do kích thước lớn, khuôn chuông phải xông cố định bằng rơm và củi, quá trình nấu đồng cần diễn ra liên tục để tránh chất liệu đông đặc. Việc đúc chuông thường mất vài tháng, và nếu sản phẩm bị lỗi phải đúc lại từ đầu. Công đoạn hoàn thiện sản phẩm càng cho thấy sự phức tạp từ mài giũa, đánh bóng, sơn son thếp vàng, khảm bạc đến khắc chữ, mỗi chi tiết đều thể hiện nghệ thuật và tinh hoa truyền thống. Những chiếc đỉnh thường đi kèm hai cây nến thành bộ tam sự hay quả chuông khắc thông tin người cung tiến, không chỉ có giá trị sử dụng mà còn lưu giữ hồn cốt của làng nghề và văn hóa dân tộc.
Thợ gia công đúc đồng Lộng Thượng
Tuy nhiên, trước tác động của quá trình đô thị hóa và sự chuyển dịch cơ cấu lao động, làng nghề đúc đồng Lộng Thượng đang đối mặt với nhiều khó khăn trong công tác bảo tồn. Số hộ gắn bó với nghề có xu hướng giảm, đội ngũ thợ trẻ kế cận ngày càng ít do nghề đúc đồng đòi hỏi lao động nặng nhọc, thời gian học nghề dài trong khi thu nhập chưa ổn định. Bên cạnh đó, giá nguyên liệu tăng cao, sự cạnh tranh của sản phẩm đúc công nghiệp và hàng nhập khẩu giá rẻ đã ảnh hưởng không nhỏ đến việc duy trì sản xuất thủ công truyền thống. Thực tế này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải có những giải pháp đồng bộ nhằm giữ gìn và phát huy giá trị làng nghề trong bối cảnh phát triển hiện nay.
Ở góc độ quản lý di sản, các giá trị văn hóa phi vật thể của làng nghề đúc đồng Lộng Thượng như tri thức dân gian, kỹ thuật chế tác truyền thống và vai trò của các nghệ nhân cao tuổi chưa được tư liệu hóa một cách hệ thống. Không gian thờ Tổ nghề đúc đồng Khổng Minh Không dù đã được phục dựng nhưng việc gắn kết giữa di tích với hoạt động bảo tồn nghề và khai thác du lịch còn hạn chế. Hoạt động quảng bá, giới thiệu làng nghề chủ yếu mang tính tự phát, chưa được lồng ghép hiệu quả trong các tuyến, điểm du lịch văn hóa của tỉnh Hưng Yên. Điều này khiến tiềm năng di sản của Lộng Thượng chưa được khai thác tương xứng.
Từ thực tiễn đó, công tác bảo tồn làng nghề đúc đồng Lộng Thượng cần được tiếp cận theo hướng “bảo tồn sống”, coi cộng đồng cư dân và đội ngũ nghệ nhân là chủ thể trung tâm đồng thời gắn chặt với mục tiêu phát triển du lịch văn hóa của tỉnh. Công tác tư liệu hóa, số hóa lịch sử hình thành nghề, quy trình kỹ thuật đúc đồng truyền thống, tri thức dân gian và kinh nghiệm của các nghệ nhân cao tuổi cần được triển khai một cách đồng bộ. Từng bước xây dựng và hoàn thiện các sản phẩm du lịch trải nghiệm nghề đúc đồng như: Tổ chức cho du khách tham quan tìm hiểu quy trình sản xuất, trực tiếp tham gia một số công đoạn đơn giản dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân, phát triển các sản phẩm quà lưu niệm bằng đồng mang bản sắc địa phương, phục vụ nhu cầu tham quan và mua sắm tại chỗ, …Việc kết hợp hài hòa giữa không gian sản xuất làng nghề, không gian thờ Tổ nghề và hoạt động trải nghiệm sẽ góp phần làm sâu sắc giá trị văn hóa lịch sử của di sản. Từ đó, góp phần gìn giữ làng nghề truyền thống, tạo sinh kế bền vững cho người dân, đóng góp thiết thực vào chiến lược phát triển du lịch văn hóa của tỉnh Hưng Yên trong giai đoạn hiện nay.
Nguyễn Linh