Đền Thiên Hậu - Dấu ấn văn hóa của người Hoa trên vùng đất Phố Hiến

Tam quan đền Thiên Hậu

   Đền Thiên Hậu được xây dựng vào khoảng năm 1640, dưới thời Lê Trung Hưng, do các thương nhân người Hoa thuộc các tỉnh Quảng Đông, Quảng Tây, Phúc Kiến cùng chung tay đóng góp. Một nét đáng chú ý là nhiều cấu kiện kiến trúc của đền được chế tác tại Trung Quốc rồi vận chuyển bằng đường biển sang lắp dựng tại Phố Hiến. Điều này càng làm tăng giá trị độc đáo của di tích, bởi công trình không chỉ mang “phong cách” mà còn chứa đựng “chất liệu gốc” của kiến trúc Hoa truyền thống. Đặc biệt là phong cách Phúc Kiến – điều hiếm gặp và tạo nên sự khác biệt rõ nét so với các di tích truyền thống của người Việt trong cùng khu vực.

   Tổng thể công trình được xây dựng theo kiểu “nội tự ngoại tế”, với bố cục chính kiểu chữ Nhị, gồm các hạng mục: nghi môn, tả vu, hữu vu, thiên hương, tiền tế và hậu cung. Trong đó không gian thờ tự được bố trí khép kín, tách biệt tương đối với khu vực hành lễ bên ngoài. Cách tổ chức không gian này phản ánh rõ quan niệm tín ngưỡng của cộng đồng người Hoa, đề cao sự tôn nghiêm, kín đáo của nội điện - nơi ngự của thần linh.

Tòa tiền tế đền Thiên Hậu

   Điểm đặc trưng dễ nhận thấy là hệ kết cấu gỗ với kỹ thuật “giá chiêng chồng rường”, “đấu củng” - những hình thức kết cấu tiêu biểu trong kiến trúc cổ Trung Hoa. Các cấu kiện như đấu, củng, con rường được xếp chồng khít, liên kết chặt chẽ, vừa đảm bảo chịu lực, vừa tạo nên vẻ đẹp mềm mại, uyển chuyển cho công trình. Đây là điểm khác biệt so với kiến trúc truyền thống Việt Nam vốn thiên về kết cấu đơn giản, ít sử dụng hệ đấu củng phức tạp.

   Nghi môn đền là một công trình tiêu biểu, mang phong cách Phúc Kiến rõ nét với mái lợp ngói ống, bờ nóc trang trí cầu kỳ, các đầu đao uốn cong mềm mại. Hình tượng đôi nghê đá tạo tác trong tư thế ngồi chầu ra cửa không chỉ có giá trị trang trí mà còn mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc, thể hiện quan niệm về sự bảo hộ, trấn giữ, cầu phúc và cũng nói lên quan niệm của người Trung Hoa rằng được của, được con là hạnh phúc lớn nhất của con người.

   Bên trong đền, các mảng chạm khắc gỗ đạt đến trình độ tinh xảo, thể hiện đậm nét mỹ thuật Trung Hoa. Các đề tài trang trí không chỉ dừng ở tứ linh, tứ quý quen thuộc mà còn xuất hiện nhiều điển tích, điển cố như “cá chép hóa rồng”, “lưỡng long chầu nhật”, hay các tích truyện trong văn hóa dân gian Trung Hoa như Tây Du ký,... Điều này tạo nên sự khác biệt rõ rệt so với di tích người Việt - nơi các họa tiết thường mang tính biểu trưng, giản lược và gắn với đời sống nông nghiệp. Đặc biệt, hệ thống hoành phi, câu đối, đại tự tại đền Thiên Hậu được thể hiện bằng chữ Hán với nội dung ca ngợi công đức của Thiên Hậu Thánh Mẫu, đồng thời phản ánh thế giới quan, nhân sinh quan của cộng đồng người Hoa. Đây không chỉ là yếu tố trang trí mà còn là nguồn tư liệu quý giá, góp phần nghiên cứu lịch sử giao thương, văn hóa và tín ngưỡng của cộng đồng người Hoa tại Phố Hiến.

   So với các di tích thuần Việt trong Khu di tích Phố Hiến, đền Thiên Hậu nổi bật bởi tính ngoại lai nhưng hài hòa, vừa giữ nguyên bản sắc văn hóa người Hoa, vừa thích ứng với không gian và đời sống bản địa. Chính sự giao thoa này đã tạo nên giá trị riêng có, làm phong phú thêm diện mạo kiến trúc và văn hóa của Phố Hiến - một thương cảng quốc tế sầm uất trong lịch sử.

Lễ hội truyền thống đền Thiên Hậu

   Không chỉ có giá trị về kiến trúc và lịch sử, đền Thiên Hậu còn là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng đặc sắc. Hằng năm, lễ hội đền được tổ chức vào dịp xuân - thu, gắn với ngày sinh (23/3 âm lịch) và ngày hóa (9/9 âm lịch) của Thiên Hậu Thánh Mẫu. Lễ hội thu hút đông đảo nhân dân địa phương, cộng đồng người Hoa và du khách thập phương đến dâng hương, cầu bình an, may mắn.

   Các nghi lễ truyền thống được tổ chức trang nghiêm, kết hợp với các hoạt động văn hóa dân gian, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể. Qua đó, lễ hội không chỉ thể hiện lòng tri ân đối với vị thần linh thiêng mà còn góp phần tái hiện không gian văn hóa đặc sắc của một thời Phố Hiến phồn hoa, từng được mệnh danh là “tiểu Tràng An” của Đàng Ngoài.

   Ngày nay, đền Thiên Hậu không chỉ là điểm đến tâm linh mà còn là địa chỉ tham quan hấp dẫn, góp phần quan trọng trong việc giáo dục truyền thống lịch sử, văn hóa và thúc đẩy phát triển du lịch của tỉnh Hưng Yên. Việc bảo tồn và phát huy giá trị di tích đền Thiên Hậu gắn với phát triển du lịch bền vững chính là góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa, khẳng định vị thế của Phố Hiến trong dòng chảy lịch sử dân tộc.

                                         Trần Xuân