Khi những cánh đào khoe sắc thắm và không khí Tết Nguyên đán vẫn còn đậm dấu ấn trong đời sống cộng đồng, cũng là lúc diễn ra Lễ hội truyền thống tại Di tích quốc gia đặc biệt Khu lăng mộ và đền thờ các vị vua triều Trần (xã Long Hưng, tỉnh Hưng Yên). Lễ hội không chỉ là sự kiện văn hóa - tâm linh hướng về cội nguồn triều Trần, tưởng nhớ công lao các bậc tiền nhân, mà còn là không gian bảo tồn và tái hiện những phong tục truyền thống đặc sắc của cư dân vùng đồng bằng sông Hồng. Trong mạch nguồn ấy, tục ăn trầu và nghệ thuật têm trầu cánh phượng nổi lên như một biểu tượng văn hóa đậm đà bản sắc, hàm chứa nhiều tầng ý nghĩa lịch sử và nhân văn.
Tương truyền tục ăn trầu của người Việt có từ lâu đời, khởi nguyên từ thời kỳ Hùng Vương và gắn liền với câu chuyện cảm động về tình cảm anh em, vợ chồng. Trải qua hàng nghìn năm, miếng trầu không chỉ là sản phẩm ẩm thực dân dã mà đã trở thành phương tiện giao tiếp văn hóa, gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần cộng đồng. “Miếng trầu là đầu câu chuyện” - câu tục ngữ quen thuộc ấy cho thấy trầu cau giữ vai trò mở đầu cho mọi cuộc gặp gỡ, kết nối tình thân, kết giao bằng hữu và nên duyên vợ chồng.
Tại Lễ hội Đền Trần, tục ăn trầu được tái hiện trang trọng thông qua Hội thi têm trầu cánh phượng với sự tham gia của các thôn: Tam Đường, Dương Xá, Tây Nha, Nhật Tảo và Đoan Bản. Mỗi làng mang đến hội thi không chỉ kỹ thuật têm trầu tinh xảo mà còn là niềm tự hào về truyền thống quê hương.
Hội thi têm trầu cánh phượng tại Lễ hội đền Trần
Ba nội dung thi gồm: têm trầu phượng ngự tùng (kính tiến vua, thánh mẫu, thánh nhân), têm trầu phượng chầu (dâng kính gia tiên ngày Tết, giỗ chạp) và têm trầu phượng múa (thể hiện trong lễ cưới hỏi, hỷ sự). Mỗi mẫu trầu có thời gian thực hiện 25 phút, đòi hỏi sự khéo léo, óc thẩm mỹ và hiểu biết sâu sắc về ý nghĩa biểu tượng.
Các nghệ nhân tham gia Hội thi têm trầu cánh phượng
Quan sát kỹ một miếng trầu cánh phượng, ta thấy đó là sự kết tinh của nhiều yếu tố: vị cay nồng của lá trầu, vị chát của vỏ, vị ngọt bùi của cau và sắc đỏ thắm khi hòa quyện cùng vôi. Nếu tách riêng từng thành phần, hương vị có thể gắt gỏng; nhưng khi kết hợp hài hòa, tất cả lại tạo nên một chỉnh thể đậm đà, ấm nồng. Chính sự hòa quyện ấy đã được người xưa gửi gắm như một triết lý về tình người: trong cộng đồng, mỗi cá nhân có cá tính riêng, song khi đoàn kết sẽ tạo nên sức mạnh và vẻ đẹp bền vững.
Ban giám khảo đánh giá, chấm từng nội dung thi
Hình tượng trầu cánh phượng còn mang ý nghĩa thẩm mỹ và tâm linh sâu sắc. Cánh phượng tượng trưng cho sự cao quý, thanh nhã; thế trầu cân đối, uyển chuyển thể hiện sự khéo léo của người phụ nữ và nét tinh tế của văn hóa Việt. Trong không gian linh thiêng của đền thờ các vị vua triều Trần - nơi tôn vinh tinh thần quật khởi, ba lần chiến thắng quân Nguyên Mông và hào khí Đông A - miếng trầu trở thành nhịp cầu nối quá khứ với hiện tại, gợi nhắc đạo lý “uống nước nhớ nguồn”.
Tục ăn trầu trong lễ hội hôm nay không còn phổ biến như trong đời sống thường nhật xưa kia, nhưng giá trị biểu tượng của nó vẫn bền bỉ. Thông qua hội thi và nghi lễ dâng trầu, cộng đồng địa phương không chỉ tái hiện một phong tục cổ truyền mà còn khẳng định ý thức gìn giữ di sản văn hóa phi vật thể. Đó là cách người dân tri ân tổ tiên, bồi đắp bản sắc và trao truyền truyền thống cho thế hệ trẻ.
Đồng chí: Nguyễn Anh Tuấn - Phó Giám đốc Sở VH,TT&DL Hưng Yên trao giải tại Hội thi
Hội thi têm trầu cánh phượng trong Lễ hội Đền Trần là một thực hành văn hóa dân gian mang tính biểu tượng cao. Nghi thức này không chỉ tái hiện tập quán ăn trầu - một phương thức giao tiếp truyền thống của người Việt - mà còn tôn vinh phẩm chất khéo léo, tinh tế của phụ nữ trong cấu trúc xã hội cổ truyền.
Trong không gian linh thiêng của Di tích quốc gia đặc biệt Khu lăng mộ và đền thờ các vị vua triều Trần, miếng trầu không chỉ là vật phẩm dâng lễ. Nó là kết tinh của ký ức cộng đồng, của tinh thần đoàn kết, của triết lý nhân sinh sâu sắc. Và khi sắc đỏ trầu cau còn thắm trên môi người tham dự hội, ấy là khi mạch nguồn văn hóa Việt vẫn tiếp tục chảy, bền bỉ và đầy sức sống.
Vũ Thơ